| 8 Nisan 2001 |
Kayıt dışı ekonomi
mahfie@garanti.com.trEkonominin GSMH'sı, harcamalar yönünden ele alındığında basit bir denklemle ifade edilir:
Y = C + I + G + X - M
Bu denklemde Y gayrisafi milli hasılayı; C tüketim harcamalarını; I yatırım harcamalarını; G devlet harcamalarını, X ihracatı ve M ithalatı ifade eder. Yani bir yılda bir ekonomide yaratılan toplam gelir, harcamalar yönünden hesaplanacak olursa o yıl içinde yapılan tüketim, yatırım ve devlet harcamalarıyla net ihracatın toplamına eşittir.
Bütün ülkelerde bir ölçüde kayıt dışı ekonomi adı verilen bir bölüm vardır. Kayıt dışı olarak sınıflandırabileceğimiz faaliyetler daha çok vergisi ödenmemiş işlemlerdir. Alışverişte faturası alınmamış ve dolayısıyla KDV'si ödenmemiş işlemler, Sosyal Sigortalar Kurumu'na prim ödenmeksizin çalıştırılan işçilere yapılan ödemeler, faturasız ve dolayısıyla vergisiz olarak yapılan mal alımları bunun örnekleridir. Bunlar genellikle hapis cezasını değil para cezasını gerektiren etmenlerdir. Yeraltı dünyasına ait olan işlemler ise uyuşturucu ticareti başta olmak üzere konusu hapis cezasını gerektiren eylemlerden elde edilen gelirlerdir. Gelişmiş ülkelerde daha çok ilk kategoriye ilişkin eylemler görülmekle birlikte konumuna göre gelişme yolundaki ülkelerde her iki kategori de yaygın olabilmektedir. Fazla karışıklığa neden olmamak için her iki kategoriyi kayıt dışı ekonomi kategorisi altında toplayalım.
Ülkenin milli geliri hesaplanırken kayıt dışı işlemlerini bildiğimizi ve hesaba kattığımızı varsayarsak, kayıt içi ve kayıt dışı için şöyle bir ortak denklem yazmamız mümkün olabilir:
Y + Ykd = C + Ckd + I + Ikd + G + (X + Xkd - M + Mkd)
Burada Ykd kayıt dışı faaliyetlerden elde edilen gelirleri göstermektedir. Kayıt dışı gelir elde edenlerin tüketim harcamaları söz konusu olacaktır. Bunların bir bölümü faturalı ve vergisi ödenmiş olabileceği gibi bir bölümü yine faturasız ve vergisi ödenmemiş olabilir. Ama bu harcamalar ekonomiye girmiştir. Aynı şeyi yatırımlar için söylemek mümkündür. İşini büyütmek isteyenlerin yatırım harcamalarının bir bölümü kayıt içi, bir bölümü kayıt dışı olabilir. Ama her harcamayı gelir olarak elde edenlerin bir bölüm harcaması kayda gireceği için kayıt dışı ekonomi giderek küçülecektir.
Kayıt dışı ekonomiyi özetleyen denklemde devlet harcamaları yoktur. Devletin kayıt dışı harcaması olmadığı varsayılmaktadır. Kayıt dışı ekonominin yaptığı kaçak ihracat, uyuşturucu satışları Xkd ile buna karşılık yaptığı kaçak ithalat Mkd ile gösterilmektedir. Kaçak ithalatla yurda girmiş malların satışı aşamasında elde edilen gelir kayıt dışı kalsa bile elde edilen gelirin bir bölümü harcamalar yoluyla kayıt içine girmektedir.
Kayıt içine kolayca girmeyen tek kalem kaçak ihracat gelirleri. Eskiden karapara mevzuatı yokken o da bir yolunu bulup giriyordu. Şimdi bu şekilde elde edilen gelirler, büyük ölçüde yurtdışında kalıyor.
Dolayısıyla kayıt dışı gelirler yüksek olsa bile kayıt dışı ekonomi, nihai aşamada sanıldığı kadar büyük değil.
Radikal internet baskısında yer alan tüm metin, resim ve benzeri içeriğin hakları Doğan Gazetecilik A.Ş.'ye aittir. Hiçbir şekilde basılı ya da elektronik bir ortamda (CD, Internet vs.) kaynak gösterilse bile izin alınmadan kullanılamaz.