ABD gemilerine Montrö izin vermiyor

ABD Gürcistan'a 'insani yardımını' askeri gemilerle Boğazlar'dan Karadeniz'e ulaştırmak için bastırırken, Heritage Vakfı '1 Mart tezkeresi gibi' yorumu yaptı.
Haber: DENİZ ZEYREK - deniz.zeyrek@radikal.com.tr / Arşivi

 

 

ANKARA/WASHINGTON - Kafkaslar’daki savaş, ABD’nin ‘insani yardım’ adı altında Ruslara gözdağı amacıyla savaş gemilerini Karadeniz’e çıkarma çabası yüzünden Türk boğazlarında düğümleniyor. Rusya Genelkurmay Başkan Yardımcısı Anatoli Nogovitsin ABD, Kanada ve Polonya’nın ağustos sonuna dek Karadeniz’e savaş gemilerini göndereceğine dair bilgiler aldıklarını öne sürüp bunları casus uçaklarıyla izleyeceklerini açıklarken, Washington, Ankara’dan Çanakkale ve İstanbul boğazlarından geçiş izni için bastırıyor. Türkiye, Karadeniz’de ‘45 bin ton’ sınırını aşan yabancı donanma gemilerine boğazları kapatan Montrö Sözleşmesi’nin çok net olduğunu belirtip gönülsüz davranırken, bazı ABD’li yorumcular durumu Irak işgalinde Türk topraklarının kullanılmasıyla ilgili meclisten dönen ünlü 1 Mart tezkeresiyle kıyasladı. Taraflar çözüm aradıklarını belirtse de Türk yetkililer, ‘1 Mart’ benzetmesini ABD’nin yaydığını düşünüyor. 

Whitman: Görüşüyoruz
ABD Genelkurmay Başkan Yardımcısı James Cartwright geçen hafta Gürcistan’a iki hastane gemisi yollamaya çalıştığını söylemişti. Ancak gemilerin askeri nitelikli olması ve tonajları nedeniyle Montrö’ye aykırı olduğu için boğazlarından geçişlerine izin verilemeyeceği ortaya çıkmıştı. Her biri 70 bin ton olan USNS Mercy ve USNS Comfort adlı iki dev geminin Karadeniz’e geçemeyeceğini anlayan ABD, sorunu daha küçük tonajlı gemilerle aşma önerisini gündeme aldı. Pentagon sözcüsü Bryan Whitman, önceki gün Gürcistan’a yardım malzemesi taşıyacak Amerikan donanmasına bağlı bazı gemilerin Boğazlar’dan geçişine dair Türkiye ile temaslar yaptıklarını açıkladı. Washington’ın 14 askeri kargo uçağıyla Gürcistan’a insani yardım taşıdığını hatırlatan Whitman, “ABD Dışişleri, insani yardım için diğer olasılıklara bakıyor. Bunlar arasında donanma gemilerinin kullanımı da var. Dışişleri, Türk Boğazları’ndan geçişe ilişkin gerekli anlaşmanın sağlanması üzerinde çalışıyor” diye konuştu.
Türkiye ABD yardımının Ege ya da Akdeniz’deki limanlarına indirilip havayoluyla Tiflis’e ulaştırılması ile sivil gemilerin kullanımını değerlendirirken, mesele ABD’nin önde gelen muhafazakâr düşünce kuruluşu Heritage Vakfı’ndaki bir toplantıda gündeme geldi. Vakfın Avrasya uzmanı ve Amerikan Dış İlişkiler Konseyi üyesi Ariel Cohen, 1 Mart tezkeresini hatırlatıp “Türkiye müttefiklerine karşı daha destekleyici olmalı. Son olay tatsız bir anıyı hatırlatıyor. O da, Türk-Amerikan ilişkilerine zarar veren, 2003’de ABD askerlerinin Türk limanları ve topraklarını kullanarak Irak’a girmesine izin verilmemesidir” ifadelerini kullandı. Türkiye’ye karşı sert çıkışlarıyla malum Cumhuriyetçi vekil Mark Kirk da, acil geçiş izni çağrısında bulundu.
Türk Dışişleri, sorunun Montrö’nün açık hükümlerinden kaynaklandığını duyururken, bakanlıkta asıl sorumlunun Türkiye’ye baskı yapmak isteyen ABD olduğu görüşü hakim. 1 Mart benzetmesini ‘gerçekdışı’ bulanve ABD’nin bu haber ve yorumlarla nabız yokladığını belirten diplomatik kaynaklar, Türkiye’nin Montrö’den taviz verilemeyeceğinin altını çizdi. ABD’li diplomatlar Montrö’ye uygun çözüm arandığını söylemekle yetindi.

Montrö neden izin vermiyor?
Bulgaristan, Fransa, Britanya, Avustralya, İrlanda, Yunanistan, Hindistan, Japonya, Romanya, SSCB ve Yugoslavya’nın imza koyduğu 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ne göre; barış zamanında küçük savaş gemileri ve yardımcı gemiler bayrakları ne olursa olsun boğazlardan gündüz vakti belli şartlarda geçebiliyor. Kıyıdaş devletlerin savaş gemileri için tonaj sınırı yok.
l Kıyıdaş olmayan ülkelerin savaş gemileri için iki önemli şart var: İlki 15 gün önce ön bildirimde bulunulması ve gemilerin gidecekleri yer, adı, tipi, sayısı, gidiş ve dönüş için geçiş tarihlerinin belirtmesi. İkincisi ise geçecek yabancı gemilerin ağırlıkları. Yabancılar için en yüksek toplam tonaj 15 bin ton. Tonaj uygunluğu varsa bile gemi sayısı dokuzu geçemiyor. Ayrıca boğazlar geçildikten sonra söz konusu ülkelerin Karadeniz’de bulunacak gemi tonajı barış zamanında 30 bin tonu geçemiyor. Bu düzenleme Karadeniz’deki yabancı ülke donanmalarının büyüklüğünün buradaki en büyük donanmadan daha büyük olmasını önlemek için getirildi. 
ABD gemilerinin toplam tonajı 140 bin tonu buluyor. Bu da Montrö hükümlerine kesin aykırı. Tonaj kısıtlaması sadece bir deniz kuvvetinin, Türk Hükümetinin çagrısı üzerine, boğazlarda bir limana sınırlı süreli nezaket ziyareti için kalkabilir. Ama kıyıdaş ülkelerin itirazı bu jeste de engel olabilir.