Hangi başkanlık sistemi?

Hangi başkanlık sistemi?
Hangi başkanlık sistemi?
Türkiye'de şu günlerde tartışılmakta olan başkanlık sistemi, sınırları kesin çizgilerle belirlenmiş bir sistem değil. Dünyada bu sistemin değişik versiyonlarını görmek mümkün.
Haber: HASAN ESEN / Arşivi

Türkiye ’de bir süredir başkanlık sistemi tartışılıyor. Hükümet, ‘güçlenen Türkiye’ye artık parlamenter sistemin yetmediğini’ söylerken, muhalefet de büyük yetkilerle donatılmış bir başkanın ‘diktatörleşeceğini’ savunuyor. Bazı kesimler ise parlamenter sistemle başkanlık sisteminin bir tür karışımı olan ‘yarı başkanlık’ sisteminden bahsediyor. Dünyada çoğu Amerika ve Afrika kıtalarında olmak üzere 67 ülkede başkanlık sistemi uygulanırken, bunlar arasında en dikkat çekenleri ABD ve İran.
Yarı başkanlık sistemi ise aralarında Fransa ve Rusya’nın da bulunduğu 28 ülkede uygulanıyor. Ancak ülke yapılarından ötürü bu sistemlerde farklı uygulamalar var. 

ABD 
ABD’de yürütme organı başkan, yasama organı ise Temsilciler Meclisi ve Senato’dan oluşan Kongre’dir. 

Başkan:
Başkan 4 yıllığına yardımcısıyla birlikte halk tarafından seçilir ve sadece iki dönem bu görevi yürütebilir. Başkan, hükümet üyelerini atar ve istediği bakanı görevden alabilir. Hükümet toplantılarında son ve kesin söz başkana aittir. Başkan, Kongre’nin kabul ettiği yasaları veto edebilir. Ancak büyükelçiler gibi yüksek dereceli memurların atamalarında Senato’nun onayına ihtiyaç duyar. Ayrıca anayasaya göre silahlı kuvvetlerin de başkomutanıdır. Silahlı kuvvetlerin nasıl, nerede, ne zaman ve hangi biçimde kullanılacağına karar verir. Yüksek Mahkeme yargıçları da başkan tarafından atanır, Senato tarafından onaylanır. Dış politikada ise başkan, önemli kararları bizzat kendisi alır. İstediği devletleri tanıyabilir, ancak yabancı devletlerle imzaladığı anlaşmaların yürürlüğe girmesi için Senato’nun üçte ikisinin desteğine ihtiyaç vardır. 

Kongre:
Kongre, 438 üyeyi içeren Temsilciler Meclisi ve 100 senatörü içeren Senato’dan oluşur. Kongre, yasa yapma gücünü elinde bulundurur, ancak bir yasanın başkanın önüne gelmesi, hem Temsilciler Meclisi hem de Senato’dan onay almasına bağlıdır. Bütçenin kabulü gibi mali yasaların yapılması ise tamamen Kongre’ye aittir.
Bu açıdan Kongre, hedeflediği politikalar için gereken mali olanakları sağlamayarak Başkan’a engel olabilir. 

İran 
İran da başkanlık sisteminin uygulandığı ülkeler arasında. Ülkede 1979’daki İslam Devrimi’yle birlikte şah rejiminin yıkılmasının ardından kurulan rejim, Şii İslam temeline dayalı. İran İslam Cumhuriyeti’nde asıl yetki ise dini liderde. Tüm yasama ve yürütme işlerinde son söz dini lidere ait. Dini lider, devletin genel siyasetini belirliyor. Yetkileri arasında, başkomutanlığın yanı sıra, savaş, barış ve seferberlik ilan etmek, Anayasayı Koruyucular Konseyi’nin din âlimi üyelerini, yargı erki başkanını, askeri birimleri atamak ya da azletmek, hatta cumhurbaşkanı seçimini onaylamak ya da cumhurbaşkanını azletmek de var. 

Cumhurbaşkanı:
İran’da cumhurbaşkanı, yetki bağlamında dini liderden sonra geliyor ve 4 yılda bir seçiliyor. Cumhurbaşkanı, Bakanlar Kurulu üyelerini atar, hükümet kararlarını yönlendirir ve yasa teklifinde bulunur. Cumhurbaşkanı dini liderin, hükümet ise meclisin onayıyla göreve başlar. 

Meclis:
İran’da yasama organı, 270 üyeli İslam Şûra Meclisi’dir. Meclis üyeleri, 4 yılda bir gerçekleştirilen seçimlerle belirlenir. Meclisin çıkardığı yasaların yürürlüğe girebilmesi için, Anayasayı Koruyucular Konseyi ve dini liderin onayından geçmesi gerekir. 

Arjantin 
Arjantin’de de başkanlık sistemi uygulanmakta. 

Devlet Başkanı:
Devlet başkanı, 4 yıllığına ve doğrudan halk tarafından seçiliyor. Yürütme gücü, devlet başkanının elinde toplanıyor. Devlet başkanı, ülkenin en yüksek makamı. Yasaların uygulanması için iç tüzük ve yönetmenlik çıkarabilir ve kendisi de yasaların hazırlanması sürecine katılabilir. Devlet başkanı, Senato’nun onayıyla Yüksek Mahkeme ve diğer hâkimleri, büyükelçileri, devlet memurlarını, yüksek rütbeli askerleri ve hatta piskoposu dahi atama yetkisini elinde bulunduruyor. Başka bir organa danışmaksızın kendi kabinesinin üyelerini atayıp görevden alabiliyor. Arjantin’de devlet başkanı, tüm silahlı kuvvetlerin de komutanı. 

Kongre:
Yasama, iki kamaralı Kongre, Milletvekilleri Meclisi ve Senato’dan oluşur. Milletvekilleri Meclisi, doğrudan halk tarafından 4 yıllığına seçilen 257 üyeden oluşur. Meclis’in yarısı, iki yılda bir yenilenir. Senato ise 6 yıllığına seçilen 72 üyeden oluşur. Senato’nun üçte biri, iki yılda bir yenilenir.
Kongre’nin yetkisi dış ticaretin düzenlenmesi, vergilerin konulması, iç ve dış borçların düzenlenmesi ve bütçenin kabulü ya da reddi gibi konuları içerir. Kongre aynı zamanda anlaşmaların onaylanması veya reddedilmesi, savaş ilan etme veya barış yapma yetkisinin verilmesi gücüne de sahiptir. 

Fransa 
Fransa, yarı başkanlık sisteminin uygulandığı ülkelerden biri. 

Cumhurbaşkanı:
Fransa’da cumhurbaşkanı, genel oylamayla halk tarafından 5 yıllığına seçiliyor. Cumhurbaşkanı, kendi istediği isimlerden bir hükümet oluşturur. Bu isimler, kendi partisi dışından da olabilir. Cumhurbaşkanı, meclisi dağıtabilme, referandum isteyebilme, Anayasa Konseyi üyelerini atama ve olağanüstü durum ilan etme yetkisine sahip. Olağanüstü durumlardayasama, yürütme ve hatta yargı gücünü elinde toplayabilir. Dış politika ve savunma konularında da ağırlığını koyabilir. Cumhurbaşkanı, vatana ihanet dışındaki suçlarda mutlak bir dokunulmazlığa sahiptir.
Bu sistemde başbakan da var. Ancak yetkileri daha sınırlı. 

Parlamento:
Fransa’da parlamento, Ulusal Meclis ve Senato’dan oluşuyor. 577 milletvekilinden oluşan Ulusal Meclis, halk tarafından 5 yıllığına, 348 üyeden oluşan Senato ise 6 yıllığına seçiliyor. 3 yılda bir yapılan seçimlerle Senato’nun yarısı yenilenir.
Fransa’da Ulusal Meclis, yasaları onama ve hükümeti düşürme yetkisine sahip. Bu yüzden cumhurbaşkanının belirlediği hükümet üyelerinin geniş bir yelpazede olması, hükümetin devamı açısından önem taşır. Ancak Ulusal Meclis’in cumhurbaşkanını denetlemek gibi bir yetkisi yok. Fransa’da Ulusal Meclis’in onayladığı kanunlar, Senato’da da görüşülüyor. 

Rusya 
Rusya yarı başkanlık sistemiyle yönetilen ülkeler arasında yer alıyor. 

Devlet Başkanı: 

Rusya’da devlet başkanı, genel seçimle halk tarafından 4 yıllığına seçilir. Geniş yetkilere sahip olan devlet başkanı, ülkenin iç ve dış politikasını yürütme, başbakanı atama, hükümet toplantılarına başkanlık etme, hükümeti görevden alma, üst düzey yargı ve denetim kurumlarının yöneticilerini atama ya da meclisi feshetme, parlamentonun tatilde olduğu zamanlarda kanun hükmünde kararname çıkarma ve yasaları veto etme gücünü elinde bulunduruyor. Devlet başkanı aynı zamanda ordunun da başkomutanı. 

Hükümet ve Federal Meclis:
Rusya’da yürütme gücü hükümettedir. Başbakan, devlet başkanı tarafından ve Duma’nın onayıyla göreve atanır. Hükümetin, federal bütçenin belirlenmesi, para politikasının uygulanması, sağlık ve eğitim gibi alanlarında devlet politikasının yürütülmesi, devlet güvenliğinin sağlanması için önlemler alınması gibi görevleri vardır.
Ülkede yasama organı ise Federal Meclis’tir. Meclisin, Federasyon Konseyi (Üst Meclis) ve Duma (Alt Meclis) olmak üzere iki kanadı bulunur. Federasyon Konseyi’nde toplam 168 üye bulunur. Federasyon Konseyi, danışma ve temsil özelliği ağır basan bir senato gibidir. 450 üyeli Duma’da ise milletvekillerinin yarısı 4 yılda bir yenilenen seçimlerde belirlenir. 

Brezilya
Brezilya’da başkanlık sistemi uygulanıyor. 

Başkan:
Başkan 4 yıllığına genel seçimle halk tarafından seçiliyor. Devletin başı ve hükümet başkanı da olan başkana, onunla birlikte seçilen yardımcısı ve kendisinin atadığı ve yönettiği kabine yardım ediyor. Seçilen isimlerle anlaşılamadığı zamanlarda kabine revizyonuna gidebiliyor 

Cumhuriyet Konseyi ve Kongre:
Yürütme erkinin önemli bir kurumu da devlet başkanının yüksek danışma organı niteliğindeki Cumhuriyet Konseyi. Ancak bu konseyi devlet başkanı tek başına değil, senato ve meclisin de içinde bulunduğu bir yapıyla ortaklaşa belirler. Yasama, Meclis ve Senato’dan oluşan Ulusal Kongre tarafından kullanılır. Brezilya’da 513 Meclis üyesi, 81 Senato üyesi bulunuyor.
Kongrenin gücü, sadece yasamayla sınırlı değil. Kongre, devlet başkanı ve bakanlar hakkında yasal kovuşturma başlatma yetkisine de sahiptir. Senato, devlet başkanı, başkan yardımcısı ve bakanları suçlu bulabilir ve mahkûm edebilir. Kongre, idari ve mali otonomiye sahip ve bütçenin hazırlanmasında tek yetkili kurum.
Belirli şartlarda devlet başkanı tarafından veto edilemeyen kararnameler çıkarma yetkisine de sahip. Kongre’nin, ulusal ve özellikle ekonomik politikaların oluşturulmasında önemli rolü var. Tüm uluslararası anlaşmalar ve dış borçların yeniden görüşülmesi, Kongre’nin onayına bağlı. Kongre bu kadar yetkiyi askeri diktatörlüğün bitimin ardından 1988 Anayasası ile elde etti.