Uçaktaki malzeme askeri mi, sivil mi?

Uçaktaki malzeme askeri mi, sivil mi?
Uçaktaki malzeme askeri mi, sivil mi?
Türkiye Suriye uçağındaki malzemenin askeri olduğunda ısrar ederken Rusya aksi görüşte. Türkiye istihbarat kaynağını da açıklamayacak.
Haber: DENİZ ZEYREK - deniz.zeyrek@radikal.com.tr / Arşivi

Türkiye ile Suriye ilişkileri harbe yüksek hazırlık seviyesinde seyrederken Moskova’dan Şam’a giden sivil bir yolcu uçağının Türk jetlerince indirilmesi tansiyonu doruğa çıkardı. Türkiye’nin, Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü’ne (ICAO) üye diğer ülkeler gibi hava sahasından geçen her uçağı indirip araması önünde engel yok ancak indirilen uçakta bulunan bazı malzemeler, ‘gözdağı için mi indirildi’ sorusunu gündeme getirdi. Bunun yanıtını vermek için olayın hikayesini yazmakta yarar var.

İhbar Moskova’daki ‘minik kuş’tan

Türkiye, istihbarat kapasitesini açık etmemek için Suriye Havayolları uçağının kargosuyla ilgili ‘askeri malzeme taşıyor’ istihbaratının kaynağını açıklamayacak. Ancak MİT’in işbirliği yaptığı bazı müttefik ülkelerin gizli servisleri, Suriye ve İran’a ‘ambargolu’ malzemeler sağlanması meselesini çok yakından izliyor ve gözleri/kulakları sürekli havaalanları gibi lojistik merkezlerde. Kargo içeriği işte o gözlere ve kulaklara takılmış olabilir.

İndirmenin yasal dayanağı var

Uluslararası Sivil Havacılık kurallarını belirleyen Chicago Sözleşmesi’nin 35. maddesi, ‘savaşta kullanılabilecek askeri malzeme’nin hava sahasının sahibi ülkenin özel izni olmaksızın sivil yolcu uçaklarında taşınmasını engelliyor. Bu maddenin ihlali halinde ülkelerin, kendi hava sahalarındaki uçaklara müdahale yetkisi var. İşte Türkiye de bu maddeye dayanarak uçağı indirip aradı ve bulduğu ‘askeri malzeme’ye el koydu. Bu uygulama önce de yapılmış, en son İran’dan Suriye’ye askeri malzeme taşıyan bir uçak Diyarbakır’a indirilip aranmıştı.
Ruslar ve Suriyeliler, ‘Türkiye istese, ne taşındığını bildirirdik’ açıklaması yaptı. Ancak Türk dışişlerine göre, askeri malzemelerin taşınması konusunda ‘isteğe bağlı bildirim’ lüksü yok. Türkiye, sözkonusu ülkelerin bildirimi olmaksızın da harekete geçebilir.

 

‘Mühimmat’ tartışması

Türk Dışişleri ‘uçakta füze parçası var’ haberlerini doğrulamıyor. Ancak kutulardaki malzemelere bakılırsa, telsiz haberleşme cihazları ile Jammer gibi iletişim güvenlik malzemeleri var. Rusya ise uçakta ‘muhimmat’ olmadığını açıkladı. Bu, şu açıdan önemli: Bazı ülkeler, Chicago Sözleşmesi’ne göre taşınamayacak askeri malzemeden mermi, top, havan, füze gibi patlayan malzemelerin kastedildiğini savunuyor. Türkiye ise askeri haberleşme cihazlarının da kendi sivil havacılık mevzuatına göre ‘savaş malzemesi’ olduğunu savunuyor. Bu farklı bakış tarafların ICAO’ya başvurmasıyla çözülebilir. ICAO’da hakim atmosfere bakılırsa, Türkiye’nin haklı bulunması ihtimali yüksek.
Ülkelerden bağımsız olarak yolcular da tazminat davası açabilir. Bu durumda iki süreç var. Biri Türkiye’de yürütülecek ceza soruşturması. İkincisi ise uluslararası tazminat davaları. Muhatabın kim olacağına ise IAOC’nin uçakta bulunan beyan dışı malzemeyle ilgili kararı belirleyici olacak. Eğer ICAO Türkiye’yi haklı bulursa, yolcular Rusya’yı hayatlarını riske attığı için suçlayabilir. Türkiye haksız bulunursa Ankara ’ya yolcuların seyahat özgürlüğünü engellemek ve hayati risk yaratmak gibi suçlamalarla uluslararası mahkemelerde dava açılabilir.