Sevgililerin divaný
Kitaba yazýlan Giriþ yazýsýndan öðrendiðimize göre Mahbuplar Çaðý, bir çok tarihçinin 'uzun 16. yüzyýl' dediði dönemde ortaya çýkan toplumsal/tarihsel baðlam ve koþullarda kendisini gösteren Divan þiirini ele alýyor. Ne var ki, burada çok ilginç bir giriþimde bulunarak Andrews-Kalpaklý bu tarihi bugüne kadar üstünde az çok durulmuþ deðiþkenler yönünden irdeliyor. Andrews'ýn daha önce Þiirin Sesi Toplumun Þarkýsý isimli yapýtýnda geliþtirdiði yorum bu çalýþmanýn arka planýdýr. Buna göre gazel Osmanlý toplumunun aþk, din, siyaset ve psikoloji alanlarýndaki bir yansýmasýdýr. Bu anlayýþtan hareket ederek, yazarlar Osmanlý þiirini özellikle 16. asýrdaki hâlini cinsellik yönünden inceliyor. Bunun da heteroseksüel ve homoseksüel açýlýmlarý üstünde duruyorlar. Ne var ki, kitabýn asýl aðýrlýk noktasýný 'sevgili' kavramý oluþturmuþtur. Sevgili ise karþý cinsten olduðu kadar ama belki ondan çok hemcinstendir.
Bu konu, baþlangýçta da deðinmiþ olduðumuz üzere, vulger ve popüler Divan edebiyatý tartýþmalarýnýn nerdeyse vazgeçilmez bir ögesidir. Ayrýca Divan edebiyatýnýn bir 'cinsel sapýklýk' edebiyatý olarak nitelendirilmesine yol açmýþtýr. Yazarlar, bu anlayýþýn bilincinde olarak bu kitapta meseleyi böylesi basit bir yaklaþýmýn dýþýna çýkarmak çabasýna giriþmiþtir. Bu baðlamda sorunu çok daha kapsamlý bir biçimde ele almakta, bu durumun toplumsal, tarihsel ve kültürel nedenleri üstünde durmaktadýrlar. Belirlemelerine göre söz konusu hâl sadece Divan edebiyatý için deðil, kadýnýn toplumsal plandan soyutlandýðý, yetiþme koþullarýnýn olumsuz kýlýndýðý bütün kültürlerin edebiyatlarý için geçerlidir. Ne var ki, bu genel yaklaþýmla yetinmeyerek kitap özellikle Ýslam kültürü içinde bu gerçekliðin tezahür etmesine yol açan özgül nedenleri de ele almaktadýr.
Buradan hareket ederek fakat yer sýnýrlamasýný da dikkate alarak kitabýn çok önemli birkaç özelliðine deðinmek gerekiyor. Bunlarýn ilki, kendi tarihinde ilk kez bu ayrýntýda ve bu bilimsel yaklaþýmla Divan edebiyatýnýn içerdiði cinsellik, 'onu da aþacak biçimde' irdelenmektedir. Bununla kastettiðim þudur: Kitap okunup bitirildiðinde bu yapýtýn ayný zamanda bir kültürel tarih metni olarak yazýldýðýný kavrýyor insan. Nitekim yazarlar kitabýn çeþitli yerlerinde tarihyazýmý olgusunu ayrýca tartýþmaktadýr. Bu anlamda da sevgili ve cinsellik kavramlarý toplumsal dönüþümün, mesela Foucault'da veya Elias'ta görüldüðü üzere, bir deðiþkeni olarak ortaya çýkmaktadýr.
Bu yaklaþýmýn önemli sonucu þudur: Daha dikkatli ve ayrýntýlý bir okumayla, bu kitabýn sergilediði birikim Osmanlý-Ýslam zihniyet dünyasýnýn olduðu kadar bilinçaltýnýn anlaþýlmasý için de önemli bir olanaktýr. Bu, bugüne deðin haddinden fazla ihmal edilmiþ bir alandýr. Bir yanýyla Asyatik, bir yanýyla Mezopotamya ve Pers, bir yanýyla Doðu Roma kültürüne dayanan Osmanlý zihniyet ve davranýþ dünyasýnýn sahip olduðu ve bugüne taþýdýðý derin anlamýn baþka bir þekilde yeterince anlaþýlmasýna olanak yoktur. O nedenle kitabý meydana getiren 'Sevgili: Kýzlar ve Oðlanlar', 'Kadýn ve Aþk Sanatý', 'Baþtan Çýkarma', 'Uðruna Ölmek... Sevgililer Çaðýnda Aþk ve Þiddet', 'Aþk, Hukuk ve Din' gibi bölümler bizim bundan sonra yazýlacak bilinç ve bilinçaltý tarihimizin vazgeçilmez metinleri arasýnda yer alacaktýr.
Bu söylediklerim kitabýn kapsamýný, gücünü ifade etmek için yeterli deðildir. Çünkü kitap burada dile getirdiðim hususlarý çok ayrýntýlý ve dikkatli bir tarihsel çözümleme temeline oturtuyor. Bu itibarla kitabý okumanýn verimi sadece Divan edebiyatýný anlamakla sýnýrlý deðil, Osmanlý Ýmparatorluðu'nun özellikle 16. yüzyýlda yani geç Rönesans çaðýnda yaþadýðý toplumsal hakikat de anlatýlýyor. Hem de çok kuvvetli bir kuramsal ve mukayeseli arka planla desteklenerek. Ayrýca, Sevgililer Çaðý, büyük bir zevkle okunabiliyor ki, bunu ayrý bir erdem olarak kaydetmek gerekir. Son olarak bu kitabýn sadece Osmanlý þiirindeki aþk-sevgili iliþkisini deðil, alt baþlýkta da belirtildiði gibi erken modern Osmanlý ve Avrupa toplumlarýnda aþk ve sevgili iliþkisini ele aldýðýný söylemeliyim. Dolayýsýyla okur hem bir tarihsel/kültür tarihi anlayýþý içinde eþ zamanda (hatta öncesi ve sonrasýyla) iki farklý dünyada teker teker nelerin yaþandýðýný öðreniyor hem de mukayesenin getirdiði büyük zenginliðe muhatap oluyor. Bu itibarla maksadýný bile aþan bir boyutu olduðunu kitabýn söylemek abartýlý bir gözlemde bulunmak anlamýna gelmez.
Bu eþsiz kitabýn bir an önce Türkçeye çevrilmesini diliyoruz.