'Petersburg', alışılmış olanın üstündeki örtüyü, hastalanmış bir deriyi acımasızca koparır gibi çekip çıkarıyor ve altta gizlenen 'insanî'liği gösteriyor

19/05/2006 (1065 defa okundu)

ATAOL BEHRAMOĞLU (Arşivi)

Yoksulluk, dram ve 'grotesk'
1970 başlarında aslından okuduğum ve gizemli atmosferinin, imgesel dilinin tadını hep anımsadığım bu kitap konusunda özel bir araştırma yapmış değilim. Fakat onun Gogol'le bağlantısına, sözünü ettiğim antolojinin Belıy'e ilişkin bölümünde de değinmiştim.
Dostoyevski'ye yakıştırılan (fakat hiçbir kaynakta izine rastlamadığım) "Hepimiz Gogol'ün Palto'sundan çıktık" sözü, sadece Dostoyevski için değil, Rus edebiyatının birçok yazarını anlamak bakımından da bir anahtar özdeyiş niteliğindedir.
Petersburg yoksulluğu, küçük insanın dramı ve 'grotesk'...
Bir sabah uyandığında burnunun yerinde yeller estiğini gören, ya da 'palto'suyla birlikte aklını da yitiren Gogol kahramanlarıyla Dostoyevski ya da Çehov'un kahramanları arasındaki bağıntılar açık seçiktir. Fakat sadece Rus edebiyatının sınırları içinde bir benzeşim değildir bu.
Burnunu ya da paltosunu aramaya çıkan Gogol kahramanıyla, bir sabah uyandığında kendini böcek olarak gören ya da Şato'ya doğru yola çıkan Kafka kahramanları arasında da benzerlikler bulunabilir.
Petersburg'u 1970 başlarındaki Moskova günlerinde aslından okurken değil, fakat şimdi Türkçe çevirisinden okurken, aklımdan tam olarak şöyle bir cümle geçti; Gogol'le Kafka arasında bir roman...

Klasik yöntem
Şimdi, 'karşılaştırmalı edebiyat'a ilişkin çağrışımları fazla uzağa götürmeksizin Petersburg'un kendisine dönelim.
Kitabı okurken, tıpkı Kandinski'nin ilk modernist resimlerinin arka planlarında klasik resim çizimlerini görmek gibi, Petersburg'un arka planlarında (ev içlerinin, yüksek bürokrat ya da soylu çevre yaşamlarının ve tiplerinin betimlerinde) Savaş ve Barış'tan özellikle de Anna Karenina'dan sahneler duyumsadım...
Fakat Belıy, tıpkı Kandinski'nin (ya da bir 'kübist'in) 'klasik'i 'modern'e dönüştürmesi gibi, gerçek nesneleri kırarak yeniden birleştiriyor. Ya da onları kırık bir 'ayna'dan yansıtıyor. Oranlar, görüngeler (perspektif) değişiyor. Bu arada kamera-göz işe karışıyor. Diyelim ki, odadan önce içindeki eşyaların her hangi birinin herhangi bir ayrıntısıyla başlıyor anlatı (ya da görüntüleme)... Kamera-göz sonra, odaya girmek üzere olan kişinin betimine onun bedenindeki bir ayrıntıyı öne çıkarmakla başlıyor. Bu oran değişikliği, klasik anlatı yönteminin ters yüz edilişi, yine tıpkı modern resim (ya da müzik) sanatlarında olduğu gibi, kanıksanmış gerçekliğin yeniden ve gerçeklik olarak algılanmasına yol açıyor.
Tıpkı Anna Karenina ya da Savaş ve Barış'ta (aynı zamanda da Durgun Don'da) olduğu gibi, Petersburg'da da bölümler kimi kez bir çevre betimiyle başlıyor. Yazıyı alıntılara boğmak istemediğim için örnek vermeyeceğim... Fakat, söz gelimi, 'Sokaklarda Tartışmalar Sıklaştı' başlıklı bölümün girişindeki betimle (s. 138) 'Kaçış' başlıklı bölümün ortalarındaki bir başka betimi (s. 181) okuyanlar, herhangi bir olayın anlatımını bir çevre betimiyle başlatmada 'klasik yöntem'e bağlı kalan yazarın, ilkinde 'mecaz' örgüsünü nasıl değiştirdiğini, ikincisinde sözünü ettiğim kamera-göz'ün nasıl devreye girdiğini göreceklerdir...

Örtüyü çekiyor...
Öyküsü, Ekim Devrimi öncesi Rusya'nın, 1900 başlarındaki Petersburg'unda geçen roman, bir bakıma her şeyle, devrimle de karşı-devrimle de, devrimciyle de karşı-devrimciyle de, 'katil'le de 'maktul'le de dalga geçiyor.
Fakat hepsinden önce de, resmî, kanıksanmış, alışılmış, basmakalıp olanın üstündeki örtüyü, hastalanmış bir deriyi acımasızca koparır gibi çekip çıkarıyor... Ne kadar zavallı, ne kadar cılk bir yara gibi görünürse görünsün, altta gizlenen 'insanî'liği gösteriyor.
Dilimize başarıyla çevrildiğini düşündüğüm Petersburg'u okumaya hazırlanan edebiyatseverleri, canlı, düşündürücü, öğretici ve yoğun bir okuma sürecinin beklediğinde kuşku yok...

Kara bıyıklı yabancı
Nikolay Apollonoviç Ableuhov merdiven sahanlığının orada alaca bulaca sabahlığıyla duruyor ve üzerinde kaymaktaşı gözlerini göğe kaldırmış beyaz bir Niobe'nin durduğu sütuna ve desteğe tam bir karşıtlık oluşturarak dört bir yana yanardöner ışınlar saçıyordu.
Nikolay Apollonoviç korkuluktan eğilerek giriş kapısı yönünde birilerine seslendi, ama seslenişine önce sessizlik, sonra oldukça belirgin bir biçimde beklenmedik, itiraz eden bir geçit yanıt verdi:
"Nikolay Apollonoviç, siz, sanırım, beni başkasıyla karıştırdınız.."
"Ben bu - ben..."
Aşağıda kara bıyıklı ve yakaları kalkık paltolu yabancı duruyordu.
Nikolay Apollonoviç o zaman sahanlıktan tatsız bir gülüşle sırıttı:
"Siz misiniz Aleksandr İvonoviç?.. Çok memnun oldum."
Ve sonra ikiyüzlülükle ekledi:
"Gözlüksüz tanıyamadım..."
...
Yabancının vernikli evde bulunmasının verdiği tatsız izlenimi atlatan Nikolay Apollonoviç sahanlıktan başını sallamayı sürdürdü:
"Ben, doğrusu, yataktan yeni kalktım: sabahlık bu yüzden hâlâ üzerimde (sanki bu rasgele anıştırmayla Nikolay Apollonoviç, misafirine, ziyaretini uygunsuz bir vakitte yaptığını anlamat istiyordu; kendi adımıza biz de ekleyelim: son gecelerde Nikolay Apollonoviç ortadan kayboluyordu).
Kara bıyıklı yabancı kendi adına eski silahlardan oluşan süslemeler zemininde oldukça acıklı bir manzara oluşturuyordu; yine de yabancı, Nikolay Apollonoviç'i ateşle sakinleştirmeyi sürdürecek caka sattı - ne alay ediyor, ne de tam bir safdillik gösteriyordu:
"Hiç önemi yok Nikolay Apollonoviç, yataktan yeni kalkmanızın... Hiç önemi yok, sizi temin ederim ki: ne siz genç kızsınız, ne de ben... Zaten ben de yeni kalkmıştım..."
Kitaptan