02/04/2006 (1275 defa okundu)

SELEN AYIRTMAN ERCAN (Arşivi)

Avustralya vatandaşı olmak
Çokkültürlülüğü resmen kabul etmiş toplumların yanıtlaması gereken en önemli soru, kültür, din, dil gibi insanları birbirine bağlayan öğeler gözardı edildiğinde, toplumu bir arada tutan ortak paydanın ne olduğu sorusudur. Avustralya örneğinde bu sorunun yanıtı, Avustralya vatandaşı olmaktır. Burada vatandaşlık, tek bir etnik kimliktense, içine farklı etnik kimliklerin sığabileceği bir değerler bütünü, bir çerçeve olarak algılanıyor. Etnik bir kimlik ifade etmeyen vatandaşlığı, sabit bir resimdense, içi boş bir resim çerçevesine benzetebiliriz. Çerçevenin boyutları aynı kaldığı sürece, bireylerin bu çerçevenin içine farklı resimler asabilme hakkı vardır. Yani Avustralyalı olmak, aynı zamanda Türk veya Vietnamlı olmaya, bu etnisitelerin dilini konuşmaya, okuluna gitmeye, bayramını kutlamaya, radyosunu dinlemeye engel teşkil etmez. Bu anlayışın özünde ise "kültür" ve "değer" kavramları arasındaki fark yatar. Kültür, belirli bir etnik kimliğin yaşam tarzıyla, diniyle, diliyle, mutfağıyla ilgili bir kavram olarak algılanırken değer, daha genel, tüm kültürleri kapsayan ve hatta bir arada tutan toplumsal kurallar bütününü ifade eder. Avustaralya vatandaşlarından beklenen, belirli bir kültürü değil, kültürler üstü olduğu kabul edilen değerlerleri benimseyip bu değerlere sahip çıkmalarıdır. Peki nedir bu değerler? Göçmenlerin, vatandaşlık törenleri sırasında üzerine ant içmeleri istenen bu değerler, liberal demokrasilerin anayasalarındaki hak ve özgürlüklerdir. İşte bu yüzden "anayasal vatandaşlık/yurtseverlik" olarak da bilinen bu vatandaşlık modelinin amacı, farklı kültürlerin aynı (liberal) değerler ekseninde birarada yaşamalarını sağlamaktır.

Anayasal vatandaşlık/yurtseverlik
Kapsayıcı özelliğinden dolayı çokkültürlü toplumlar için biçilmiş kaftan olduğu düşünülen, anayasal vatandaşlık/yurtseverlik kavramının mimarı, Alman sosyal bilimci Jürgen Habermas'tır. Habermas'a göre, farklılıkların kaçınılmaz olduğu modern toplumlarda, vatandaşlık, bireyle milleti arasındaki milliyetçiliğe varabilecek duygusal bir bağdansa, bireyle devlet arasındaki rasyonel ilişkiyi ifade etmelidir. Ancak bu sayede farklı etnisitelerden olan insanların birarada yaşaması mümkün olur. Amacı düşünüldüğünde, kapsayıcı özelliği ile etnik milliyetçiliğin dışlayıcı yapısına alternatif gibi görünen anayasal vatandaşlık olgusu, pratikte milliyetçilikle aynı sonuçlara varabiliyor. Tek bir kültürü referans almak yerine, sözde tarafsız olduğu savunulan liberal değerler aracılığı ile yapılan dışlamalar, istenenin tersine, vatanseverliği değil, milliyetçiliği teşvik eder. Son günlerde, Avustralya'da yaşayan, bu ülkedeki Müslümanlara karşı yapılan dışlamacılık, bir yandan böyle tehlikeli bir gidişata örnek teşkil ederken, diğer yandan da çokkültürlü toplumların az gelişmiş değerlerini ve çifte standartlarını bir kez daha gün ışığına çıkarttı.
Dünyanın bir çok yerinde olduğu gibi, Avustralya'da da 11 Eylül sonrası Müslümanlara karşı önyargılar arttı. Burada yeni olan, söz konusu önyargıların kamuoyunda yargılara, hukukta yasalara dönüştürülüyor olması. Avustralya'nın bugün, Müslümanları açıktan açığa hedef alan antiterör yasaları, Ortadoğulu görünüşlü gençlerin Avustralyalı "vatanseverler" tarafından dövülmesinin ırkçılıkla hiçbir bağlantısı olmadığını savunan bir Başbakan'ı var. Uzaktan şanslı ülke olarak algılanan Avustralya'da da insanı endişelendiren bir ırkçılık yeşeriyor. Farklı kültürleri birarada tutması beklenen soyut ve kapsayıcı değerler, somut ve dışlayıcı değerlere bırakıyor yerini. Örneğin, geçenlerde Başbakan Howard'ın selefi olacağına kesin gözüyle bakılan Hazine Bakanı Costello, çifte vatandaşlığa sahip "radikal Müslümanlar"ın, Avustralya değerlerini kabul etmedikleri takdirde Avustralya vatandaşlığından çıkartılıp kendi ülkelerine geri yollanmalarını istediğini söyledi. Hal böyleyken, çifte vatandaşlık da özgürleştirici bir uygulama olmaktan çıkıp tedirgin edici bir statü haline geliyor. Costello'nun tetiklediği ve bu ülkede gittikçe daha sık tartışılan asıl soru ise, "Avustralya değerleri"nin ne olduğu sorusu. İnsanı endişelendiren, bu sorunun bu kadar sık tartışılıyor olmasından çok, her gündeme gelişinde, eli boş dönmeyip gündemdeki muhafazakâr söylemden nasibini alıyor olması. Yani, biraz abartacak olursak, Avustralya değerlerinin içinin yavaş yavaş 'tek' bir kültürle, 'tek' etnisiteyle ve 'tek' bir dinle dolduruluyor olması. Bu meselenin iki yüzlülük boyutu ise, böyle bir kimlik oluşturma sürecinin "kültürler üstü değerler" maskesi ardından yapılması. Costello, söz konusu konuşmasında Avustralyalı olmayı bir dine mensup olmaya benzetiyor ve "Nasıl bir camiye girerken ayakkabılarınızı çıkartmanız beklenirse, Avustralya vatandaşı olmadan önce de birtakım değerleri kabul etmeniz gerekiyor" diyor. Böyle bir karşılaştırma, Avustralya'nın bir cemaat, vatandaşlığın da bu cemaate üyelik olarak algılanması gerekliliğini ifade etmez mi? Dahası, cemaatler doğaları gereği farklılıkların yaşatılmasını değil, eritilip yok edilmesini öngörmezler mi? Bu bağlamda algılaması istenen bir vatandaşlık da kapsayıcı anayasal vatandaşlık anlayışına yaklaşmak yerine gün geçtikçe bu modelden uzaklaşır.

SELEN AYIRTMAN ERCAN: Avustralya Ulusal Üni.