Elektrikte serbestleşme sancısı

Kesintiler, üretim durdurma kararları ve rekabet soruşturmasıyla gündeme oturan elektrik sektöründe, serbest piyasa düzeninin oluşturulması çalışmaları ağır aksak ilerliyor.

ANKARA - Kesintiler, üretim durdurma kararları ve rekabet soruşturmasıyla gündeme oturan elektrik sektöründe, serbest piyasa düzeninin oluşturulması çalışmaları ağır aksak ilerliyor. Sektörde hâlâ, alım ve fiyat garantili sözleşmeler değiştirilemedi. Otoprodüktör ve yenilenebilir enerji üreticileri için tarife sorunu çözülemedi. Kamu santralları, dengeleme-uzlaştırma havuzunun içine alınamadı. Hidroelektrik santral ihaleleri durduruldu.
Bu ortamda, serbest piyasa içinde faaliyet göstermek için alınan lisanslar da kullanılamayınca, elektrik piyasası reformu hız kesti. 2001'de çıkarılan Elektrik Piyasası Yasası çerçevesinde şekillenen serbest piyasa çalışmalarında sonuçlar şöyle oldu:
Yİ ve YİD SÖZLEŞMELERİ: "Kamunun alım ve fiyat garantisi verdiği yap-işlet (Yİ) ve yap-işlet-Devret (YİD) santrallarının sözleşmeleri değiştirilemedi.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın müzakere masasına davet ettiği şirketler, hem sözleşmelerine hem de yabancı kreditörlerinin baskısına dayanarak, uzlaşmayı reddettiler. Yİ ve YİD'lerin serbest piyasaya uyumu için, elektriği devlete değil piyasaya satmaları, satış rakamı olarak da piyasada oluşan rakamı kullanmaları gerekiyordu.
Gelinen noktada ise şişirilmiş yatırım maliyetleriyle yüksek tarifeden ürettikleri elektriğin yüzde 85'ini devlete satıyorlar. Sözleşme gereği, bu elektriği, fiyatı yüksek de olsa devlet almakla yükümlü. Hatta kamu, elektriği almasa da fiyatını ödemek zorunda. En büyükleri dahil olmak üzere çoğu doğalgazla elektrik üreten bu santrallar, doğalgaz fiyatına yapılan zamları da fiyatlarına doğrudan yansıtıyorlar.
LİSANS ALIMLARINA ERTELEME: Yİ ve YİD'ler ile birlikte 'mevcut sözleşmeler' kapsamına giren Çayırhan Termik Santralı, Kayseri Elektrik Dağıtım, Hazar I-II Hidroelektrik Santralları sorunu da çözülemedi. Şirketlerin, sözleşmelerini tadil ederek lisans almaları gerekiyor. Çayırhan ve Hazar'da alım ve fiyat garantisi bulunuyor.
Kayseri'de ise Enerji Bakanlığı ile arada mahsuplaşma sorunu olduğundan, üç şirket de bakanlık ile uzlaşıp, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu'ndan (EPDK) lisans alamıyor. EPDK her süre sonunda, lisans alınması için süreyi tekrar uzatıyor. EPDK, bakanlığın şirketlerle masaya oturmasını beklerken, bakanlık sorunun EPDK tarafından çözülmesi gerektiğini savunuyor.
ÖZELLEŞTİRMELER YAPILAMADI: Serbest piyasa yapısının oturması ve gerekli yatırımın da yapılması için beklenen elektrik dağıtım ve üretim özelleştirmesi gerçekleştirilemedi.
Yüksek Planlama Kurulu'ndan çıkarılan strateji belgesine göre, dağıtım özelleştirmelerinin Mart 2005'te başlaması gerekiyordu. Özelleştirme İdaresi Başkanlığı (ÖİB), Enerji Bakanlığı ve EPDK'nın taraf olduğu özelleştirme çalışmaları, tarife sorunu ve gerekli düzenlemeler yapılması süreci çok uzadığı için halen başlatılamadı. Son olarak, ihale ilanına çıkılması için ÖİB'nin hazırladığı tarife EPDK'dan döndü.
Özelleştirmenin yapılamamasının en önemli sonuçlarından birini de hatlardaki eskimeden kaynaklanan kesintiler oluşturuyor. Yeni yatırım yapılamadığı için ülkenin çeşitli bölgelerinde sık sık kesintiler yaşanıyor.
Yeniköy, Kemerköy ve Yatağan termik santralları uzun süre özelleştirme kapsam ve programında kaldı, ancak ÖİB'nin işletmesinde sorun olduğu için geriye alınması tartışıldı. Son elektrik krizinde ise Enerji Bakanlığı ihtiyaç duyduğu için santrallar tümüyle kapsamdan çıkarıldı.
KAYIP-KAÇAK SORUNU: Elektrik satış fiyatını önemli ölçüde etkileyen kayıp-kaçak sorunu da çözülemedi. Bunun için önce bölgesel tarife öngörüldü. Maliyete dayalı tarifeyi getirecek bu sistemde, kayıp-kaçağın yüksek olduğu bölgelerin maliyetinin tüm ülke tarifesini artırması engellenecekti. EPDK'nın savunduğu bu çalışmadan hükümetin isteğiyle vazgeçildi. Kayıp-kaçak sorununun çözümü de özelleştirme sonrasına ertelendi. Buna göre, dağıtım bölgelerini alacak şirketler, hem gerçek maliyeti ortaya çıkaracak hem de yatırımları ile bu sorunun önüne geçecek.
DENGELEME-UZLAŞTIRMADA KAMU YOK: Aralık 2004'te yönetmeliği çıkan dengeleme-uzlaştırma formülüyle kamu ve özele ait tüm üretim tesisleri, bir arada düzenlenecekti. Santrallar aynı havuzda değerlendirileceği için, günlük üretim-alım miktarları ve fiyatları serbest ortamda şekillenecekti.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı uhdesindeki santrallar, sisteme katılmadığı için bu da yapılamadı. Ancak son elektrik kesintilerin ardından konu tekrar gündeme getirildi.
'Yenilenebilir enerji'de tarifeyle ilgili sorunlar çözülemedi
Yenilenebilir enerji kaynaklarının elektrik üretiminde kullanımı için Mayıs 2005'te çıkarılan yasa uygulamayı beraberinde getiremedi. Özel sektör özellikle rüzgâr yatırımlarıyla ilgilenirken, tarife sorunu çözülemediği için yatırımlar gerçekleştirilemedi. Hidroelektrik santrallarda serbest piyasa dönemi için de EPDK ihale yapmaya başlamıştı. En yüksek lisans bedelini veren, santralı yapıp işletme hakkını elde ediyordu, ancak ihalesi yapılanlardan henüz önemli bir proje gerçekleştirilemedi. Daha sonra da Danıştay, elektrik üretiminin kamu hizmeti olduğu, yalnızca fiyata göre yetki verilemeyeceği gerekçesiyle ilgili düzenlemeyi iptal edince ihaleler durdu. Son olarak, bu ihalelerin DSİ tarafından yapılması amacıyla yasa çıkarıldığı için süreç yeni baştan ele alınacak.
Son günlerde otoprodüktörlerin çıkışıyla, elektriğin ucuzluğu gündeme gelmiş olmakla birlikte, fiyatın düşürülmesi için yapılması gerekenlerde de başarısız olundu. Türkiye'nin doğalgaz anlaşmaları nedeniyle, almakla yükümlü olduğu gaz oranı yüksek olduğu için, pahalı olmasına rağmen elektriğin yüzde 44'ü doğalgazdan üretiliyor.
Türkiye, gazın parasını almasa da ödeyeceği için, mecburen alıp, yerli kaynakları yerine pahalı doğalgazdan elektrik üretimi yapıyor. Ayrıca elektrikte TRT payının kaldırılması gerekiyordu, ancak oran düşürülmesine rağmen tamamen kaldırılamadı. Belediyeler için yapılan kesinti de sürüyor. Yİ ve YİD'lerin pahalı elektriği ile kayıp-kaçak faktörleri de elektrik üzerindeki yükün azaltılamamasına neden oldu.
Abonelikte 56 il 'web'e bağlandı
Trakya Elektrik Dağıtım A.Ş. (TREDAŞ) Genel Müdürü Ahmet Erdoğan, abonelerin, borçlarını internet adreslerindeki borç sorgulama mönüsünden istedikleri zaman öğrenebileceklerini bildirdi. Erdoğan, TREDAŞ Genel Müdürlüğü'nce tahakkuk, tahsilat ve abonelik işlemlerinde kullanılan ABYS programının, Abone-Net adı altında bir başka programla değiştirildiğini söyledi. Programdaki amacın güncellemelerin daha kolay ve anında yapılabilmesiyle tek merkezden yönetimin sağlanması olduğunu ifade eden Erdoğan, kullanıcı hareketlerinin yetkililer tarafından rahatça online olarak kontrol edileceğini bildirdi. Kurum veznelerindeki tahsilat işlemleri ve abonelik işlemlerinin hızlanacağını, abonelerin kuyrukta bekleme süresinin de kısılacağını belirten Erdoğan, "Sistemin yeni uygulamaya geçmesiyle birlikte bazı sıkıntılar yaşandı. Fakat yeni adaptasyon nedeniyle yaşanan bu sıkıntılar ortadan kalkacak" dedi.
Elektrik abonelerinin bankalardan gecikmiş faturalarını tahsil ettiremezken artık gecikmeli fatura bedellerini de ödeyebileceğini bildiren Erdoğan, şunları kaydetti: "Yapılan her türlü güncelleme 81 il tarafından anında görülebilecek. Ayrıca kişiler bankaya her ilin fatura bedelini yatırabilecekler. Şu anda yeni sisteme geçen il sayısı 56 oldu. Yıl sonuna kadar 81 il düzeyine çıkarılması planlanıyor. 81 ilin geçişi tamamlandıktan sonra da aboneler işletmelerden de istedikleri ilin fatura ödemelerini yapabilecekler. Ayrıca aboneler www.tredas.gov.tr adresinden borç sorgulama mönüsünden borçlarını anında öğrenebilir."