Sanayide ilk üç değişmedi

İstanbul Sanayi Odası 2005 yılının en büyük sanayi kuruluşlarını açıkladı. Özelleştirilen Tüpraş, Ford ve Toyota firmaları, 2004'teki gibi ilk üç sırada.

İSTANBUL - İstanbul Sanayi Odası'nın (İSO) 'Türkiye'nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu 2005 Yılı Raporu'nda, 14.2 milyar YTL'lik üretimden satış rakamıyla yine birinci sırayı alan Tüpraş, bu kez listede kamu kuruluşu değil, özel sektör firması olarak yer aldı. 500 büyük şirketin katma değer artışı yüzde 1.3'le sınırlı kalırken, İSO Başkanı Tanıl Küçük, sanayinin yıllık yüzde 6.5'lik katma değer artışında büyüklerin dışındakilerin performansının etkili olduğunu söyledi.
İSO'nun raporuna göre, Tüpraş geçen yıl da 14.2 milyar YTL'lik üretimden satış gerçekleştirerek Türkiye'nin en büyük sanayi kuruluşu oldu. Tüpraş'ın 500 büyük sanayi kuruluşunun toplam üretimden satışları içindeki payı 2004'te yüzde 7.6 iken, 2005'te 1.9 puan artış göstererek yüzde 9.5'e yükseldi. 500 büyük sanayi kuruluşu sıralamasında 2004'te ikinci sırada bulunan Ford Otomotiv 2005'te de ikinci sırayı aldı. Ford Otomotiv'in üretimden satışları 5 milyar 107 milyon 936 bin 784 YTL olarak gerçekleşti. Üçüncü sırada ise 2004 yılında da aynı sırada yer alan Toyota Otomotiv Sanayi A.Ş. bulunuyor. Toyota Otomotiv 3 milyar 381 milyon 843 bin 74 YTL üretimden satış gerçekleştirdi. Yakın yıllara kadar 500 büyük kuruluş sıralamasında ilk üç sıra kamu şirketlerine ait olurken, 2005 yılı raporunda 500 büyük sıralamada ilk üç kuruluş özel sektöre ait oldu. 2005 yılı 500 büyük sanayi kurulu arasında dördüncü sırayı ilk kamu kuruluşu olarak EÜAŞ aldı. Arçelik A.Ş. 2005'te 2004'e göre iki sıra atlayarak 5. sırada yer aldı.
Koç'un altı şirketi ilk 10'da


Büyütmek için tıklayınız

Bu arada Türkiye'nin 500 büyük sanayi kuruluşunda ilk 10 içinde, ilk kez tek bir kamu kuruluşu (EÜAŞ) yer aldı. 2003'te ilk onda, üç, 2004'te ise iki kamu kuruluşu listede yer alıyordu. Geçen yıl 24'üncü sırada yer alan Philsa ise bu yıl gerekli bilgileri vermediği için listeye giremedi.
Koç Topluluğu, özel sektörde Tüpraş, Ford, Arçelik, Tofaş, Aygaz ve Beko şirketleriyle ilk 10 içinde altı şirketle yer aldı. Koç Grubu, 17 şirketiyle ciro, kâr, ihracat ve çalışan sayısı olarak Türkiye'nin en büyük sanayi grubu olmayı sürdürdü. Koç şirketleri 31.6 milyar YTL ciroyla 500 Büyük Sanayi Kuruluşu'nun yüzde 21'ini, özel sektörün ise yüzde 23'ünü temsil eden en büyük sanayi grubu oldu. Koç şirketlerinin ihracatı 2005'te 7.5 milyar dolarla özel sektörün yüzde 21'ini oluşturdu. Bir diğer önemli gelişmeyse Tüpraş'ta yaşandı. Tüpraş'ın, bir kez daha Türkiye'nin en büyük firması olarak açıklandığı saatlerde, kuruluşta 143 işçinin işine son verildiği Petrol İş Sendikası Genel Başkanı Mustafa Öztaşkın tarafından açıklandı.
Genel sıralamada Hürriyet Gazetecilik 61'inci, Doğan Gazetecilik ise 135'inci sırada yer aldı. Büyükler arasında ihracat şampiyonu geçen yıl olduğu gibi bu yıl da Toyota oldu. İkinci sırayı Ford, üçüncü sırayı ise Tüpraş aldı. 2005'te 500 büyük sanayi kuruluşunun ihracatı yüzde 11.3 artarken, aynı yılda toplam ihracatın yüzde 16.3, imalat sanayi ihracatının da yüzde 15 artması dikkate alındığında 2005'te 500 büyük sanayi kuruluşunun ihracat performansının Türkiye ortalamasının altında kaldığı görüldü.
Otomotiv sektörünün, İSO 500 kapsamındaki ihracat artışı, yüzde 11'le, 2004'teki yüzde 56.3'lük oranın çok altında kaldı. Dokuma ve giyim sektörünün, 500 büyüğün ihracatı içindeki payı 2005'te de küçülmeye devam ederken, 2003'te yüzde 17 olan bu pay, 2004'te yüzde 12.9'a ve 2005'te de yüzde 10.9'a geriledi.
Rapora göre, 2004'te 500 büyük sanayi kuruluşu arasında 18 kamu kuruluşu bulunurken bu rakam 2005 yılında 15'e geriledi. Tüpraş'ın sanayi içindeki ağırlığının çok yüksek olması nedeniyle 2005'te kamunun, 'İSO 500' içindeki payı çok küçüldü. 2005'te İSO 500'ün üretimden satışlarının yüzde 7'si kamu tarafından gerçekleştirilirken, bu oran 2004 yılında yüzde 15.1 olmuştu.


Rekabet büyüklerin kârlılığını azalttı

Büyütmek için tıklayınız

İSO'nun araştırmasına göre vergi öncesi kâr toplamı 500 büyük şirket için 2005'te önceki yıla göre cari fiyatlarla yüzde 23.9, sabit fiyatlarla da yüzde 28.8 oranında azaldı. İSO yetkilileri kârlılığın azalmasında İSO 500 büyük dışındaki sanayi şirketlerinin olumlu performansının etkili olduğunu düşünüyor. Yani İSO yetkilileri, büyük şirketlerin 2005 yılında küçüklerin rekabeti nedeniyle daha az karlı çalışabildiklerini ifade ediyor.
İSO'ya göre önemli olan bir diğer kriter de ekonomik kârlılık. Yakın dönemlerde ekonomik kârlılığın en yüksek noktaya ulaştığı 1992'de özel büyük kuruluşlarda yüzde 31.5 olan ekonomik kârlılık oranı her yıl küçülerek 2001'de yüzde 10.7'ye kadar gerilemiş. Ancak ekonomideki olumlu gelişmelerle birlikte son yıllarda ekonomik kârlılık artarak 2004'te yüzde 16.8'e yükselmiş. 2005 yılında ise bu rakam yeniden gerilemiş ve yüzde 15'e düşmüş. 2005 yılında 500 büyük şirket arasında yabancı sermaye paylı 163 şirket bulunuyor. Bu şirketler 500 büyük şirketin üretimden satışlarının yüzde 33.3'ünü, yaklaşık üçte birini oluşturuyor.
Araştırmanın diğer çarpıcı sonucu da son yıllarda verimlilikteki artışın büyüklere pek uğramadığını gösteriyor. İSO bu görüşü de raporda, 'Fakat İSO 500 büyük sonuçlarımız 2005 yılında net katma değer verimliliğinin ancak 10 yıl önceki düzeyde olduğunu göstermektedir' sözleriyle dile getirdi.


Küçük: 2001'den sonraki en kötü yıl

Büyütmek için tıklayınız

İstanbul Sanayi Odası (İSO) Yönetim Kurulu Başkanı Tanıl Küçük, 2005 yılının Türkiye'nin 500 büyük sanayi kuruluşu açısından 2001 yılı sonrası dönemdeki en olumsuz yıl olduğunu söyledi. Küçük, 2001 sonrasında ekonomide gerçekleşen iyileşmede sanayi sektörünün ortaya koyduğu olumlu performansın önemli rol oynadığını kaydetti.
Sanayi sektörü katma değerinin 2003 yılında yüzde 7.8, 2004'te ise yüzde 9.4 oranında arttığını, bu yıllarda, 500 büyük sanayi kuruluşunun da aynı paralelde bir gelişme gösterdiğini ifade eden Küçük, 2005 yılında ise sanayi sektöründeki katma değer artışının yüzde 6.5 olduğunu vurguladı. Raporun sonuçlarını değerlendiren Küçük, şunları kaydetti:
"Sonuç olarak 2005 yılının Türkiye'nin 500 büyük sanayi kuruluşu açısından, 2001 sonrası dönemdeki en olumsuz yıl olduğunu söyleyebiliriz. Kriz sonrası dönemde özellikle 2004 yılında ekonomideki olumlu gelişmeler paralelinde 500 büyük sanayi kuruluşu da olumlu bir yıl geçirmişti. 2004'teki bu olumlu tablo ne yazık ki 2005'e taşınamamıştır. Kârlılık ve kaynak yaratmaktaki sıkıntı daha da derinleşmiştir. 2004'teki olumlu tabloyu takiben, 2005 yılında İSO 500 büyük sonuçlarında neredeyse tüm göstergelerde ortaya çıkan bu gerileme eğilimi, sanayimizin geleceğine dair soru işaretlerine yol açmıştır."
Sanayi sektörü toplam katma değerinin yarısından fazlasını yaratan kuruluşları temsil eden İSO 500 büyük çalışmasının ekonominin geneline ışık tuttuğuna işaret etse de, doğal olarak Türkiye ekonomisinin sadece İSO 500 demek olmadığını belirten Tanıl Küçük, 2005'te 500 büyük sanayi kuruluşunun ortaya koyduğu olumsuz performansın nedeninin, aşırı değerlenen YTL'yi telafi edecek önlemlerin zamanında alınmaması, gereken reformların zamanında yapılmaması olarak açıkladı.


500'ü bir 'Exxon Mobil' etmiyor

Büyütmek için tıklayınız

Türkiye'nin 500 büyük Sanayi kuruluşunun toplam satışları ABD Fortune 500 listesinde ilk sırada yer alan petrol devi Exxon'un satış rakamının ancak yüzde 41'ini oluşturuyor. Yani diğer bir deyişle İstanbul Sanayi Odası'nın 500 Büyük Sanayi Kuruluşu bir Exxon Mobil etmiyor. Tüpraş ise Exxon Mobil'in yüzde 3.2'si kadar satış yapabiliyor. 2005 yılı İSO ile ABD Fortune 500 karşılaştırmasında, İSO 500'de toplam satışlarda ilk sıradaki Tüpraş'ın Fortune 500'de 214. sıraya, ikinci sıradaki Ford Otomotiv'in ise 460. sıraya girebilecekleri görülüyor. Rakamlar bir önceki yıl üçe çıkan Fortune 500'e girebilecek şirket sayısının 2005'te tekrar ikiye gerilediğini gösteriyor.


'Büyüklerin performansı yetmedi'
İstanbul Sanayi Odası'na göre 2005 yılında 500 büyük şirketin katma değer artışında sanayi sektörüne büyük oranda katkı yaptığını söylemek mümkün değil. Raporda Türkiye İstatistik Kurumu'nun (TÜİK) 2005'te sanayi sektöründeki yıllık ortalama katma değer artışını yüzde 6.5 olarak açıkladığı belirtilerek şu görüşlere yer veriliyor:
"Ancak 500 büyük kapsamındaki katma değer artışı yüzde 1.3 olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu durumda, yüzde 6.5'lik katma değer artışında, 500 büyük dışındaki sanayi kuruluşlarının (küçük sanayi şirketlerinin) olumlu performansının etkili olduğunu düşünmekten başka seçenek kalmamaktadır. Bu arada sanayi sektörünün üretiminin yarısından fazlasını yapan 500 büyük kuruluşta istihdam 2005'te net olarak yüzde 3 oranında azalmıştır.
Yani 500 büyük kuruluşta geçen yıl işçi sayısı 16 bin 128 kişi eksilmiştir. Ortaya çıkan durum istihdam sorunun çözümünde sanayinin tek adres olamayacağını göstermektedir."