Osmanlý'ya sýðýnan Macar prensi Rakoczi'nin Tekirdað'da heykeli yapýlmýþtý (solda). Prut Savaþý beþ sene Osmanlý himayesinde kalan Ýsveç Kralý Þarl'ýn telkinleriyle yapýldý (ortada). Pierre Loti Türkiye'de yaþamýþ Avrupalýlarýn en ünlülerinden biri (saðda).

Batýlýlar için Osmanlý hep cazip bir ülkeydi. Gelenlerin kimi de Türkleþti. Ýbrahim Müteferrika, Humbaracý Ahmed Paþa, Celaleddin Paþa gibi. Kimileri de Pierre Loti gibi ülkeye aþkla baðlandý

19/06/2005 (2859 kiþi okudu)

AVNÝ ÖZGÜREL (E-mektup | ArÅŸivi)

Kýrým Harbi
Haydarpaþa'da Kýrým Harbi'nden kalma Ýngiliz Mezarlýðý'ndaki bir mezar kitabesinde yer alan þu taným 'kim bu Avrupalý Türkler' sorusuna cevap olabilir: "... Türk Paþa. Fransa'nýn çocuðu, Ýngiltere doðumlu, Macar milliyetçisi. Bu, Kýrým Savaþý'na katýlýp 11 Ekim 1856 günü þehit olan Hurþid Paþa'mýz. Esas adý Kont Richard Gruyon."
15. yüzyýldan itibaren dalgalar halinde Türkiye'ye gelen, insanýmýzý, inanç ve kültür dünyasýný tanýyýp burada yerleþmeyi seçen insanlardý hepsi. Örneðin Balint Balassi adýnda bir Macar þair. Onun Estergon kuþatmasý sýrasýnda tanýdýðý Türklere duyduðu yakýnlýkla gelip dergâhlara baðlandýðýný, Türk müziðinin o döneme ait eserlerini notaya geçirip kimi Türkçe þiirleri Macarcaya çevirdiðini biliyoruz. Keza 1650'lerde kaybettiðimiz ünlü tarih yazýcýlarýmýzdan Peçevi Ýbrahim Efendi.
Macar asýllý Türklerin sayýsý hayli fazla. Ýçlerinde en ünlüleri þunlar: Ýbrahim Müteferrika. (Yoksul bir ailenin çocuðu olarak Erdel'de doðdu. Kalvinist Kilisesi'nin iþlettiði basýmevinde çýraklýk yaptý. 1672 senesinde Avusturya iþgaline ayaklanan Tökeli Ýmre'nin (Ýmre Thökölöy) yanýnda yer alýp esir düþen ve Ýstanbul'a getirilip esir pazarýnda satýlan Ýbrahim Müteferrika, daha sonra Türkiye'ye sýðýnan II. Ferench Rakoczi'nin yanýna 50 akçe yevmiyeyle tercüman ve yardýmcý olarak verildi. Türkiye'de ölen Prens Rakoczi'nin Ali Paþa'ya hitaben yazdýðý vasiyetname/mektupta onunla ilgili bir cümle var: "Bilhassa vefakâr tercümaným ve yardýmcým Ýbrahim Efendi'yi padiþahýn hamiyetine tevdi ediyorum..."
Müteferrika'nýn ilk matbaayý kurduðunu biliyoruz. Asýrlar geçtikten sonra Macaristan Cumhurbaþkaný Arpad Gonez 1994'te Budapeþte'de dönemin Türkiye Cumhurbaþkaný Süleyman Demirel'in onuruna verdiði akþam ziyafetinde Prens Rakoczi'yi hatýrlattý: "Halkýmýz, Türkiye'nin prens II. Ferench Rakoczi ile birlikte iltica eden arkadaþlarýna sýðýnak verdiðini asla unutmayacak. Kelemen Mikes'in Macar nesrinin ilk þaheserlerinden olan Türkiye Mektuplarý'ný oradan yazdýðý için minnetarýz. Rakoczi'nin Tekirdað'da Türkiye hükümeti tarafýndan dikilen heykeli, benim için tarihi dostluðun simgesidir."
Yukarýda sözünü ettiðim Ýmre Töhökölöy'ün de Macar özgürlük savaþçýsý olarak 1. Leopold'a karþý verdiði savaþtan sonra Türkiye'ye sýðýndýðýný, Osmanlý desteðinde mücadelesini sürdürdüðünü ve Ýzmit'te öldüðünü hatýrlamamýzda yarar var. Bunla da kalmýyor elbette.
Macar topçusu Baron de Tott (1733-1793) Türk ordusunda da görev yaptý. Osmanlý topçu birlikleri ve Çanakkale tahkimatý onun tarafýndan yenilendi. Ardýndan Macar halkýnýn özgürlük ayaklanmasý 1848-49'da Avusturya Ýmparatorluðu tarafýndan bastýrýlýnca Lajos Kossuth Sultan Abdülmecit'e sýðýndý. Kossuth, Kütahya'da bir buçuk yýl kral naibine yaraþýr bir biçimde aðýrlandý. Kütahya'daki misafirliði sýrasýnda öðrendiði Türkçeye gramer yazacak kadar hâkim oldu. Ýmparatorluk asýrlarýnda Osmanlý ordusunda görev yapan Macar subaylarý saymakla bitecek gibi deðil.
Erdel savaþlarýnýn efsanevi kumandaný Jozsef Bem, Murat Paþa adýyla Halep'te görev yaptý. Ve Arap isyancýlarýyla çarpýþýrken þehit düþtü. Kýrým Savaþý'nda Türk birliklerinin komutanlarýndan biri olan Feyzi Paþa'nýn esas adý Jozsef Kollmann'dý. Üsteðmen György Divitsek Osmanlý ordusunun Albay Ali Bey'i, yüzbaþý Janos Derecskey Ýskender Paþa'sý, August Ludwig Wegler Albay Tevfik'iydi. Binbaþý György Kmety 'Kars Kahramaný Ýsmail Paþa' adýyla defnedildi. Osmanlý vatandaþý olup Hýristiyanlýðý terk etmeyenler için Feriköy'deki Protestan mezarlýðýna yerleþtirilen plaketteki þu ibare belki de tüm anlattýklarýmýn özeti: "Burada Türkiye'de yeni bir vatana kavuþan Macar mültecileri yatmaktadýr. Macar ve Türklerin hatýralarýný beraberce yaþatalým."

Polonyalýlar
Osmanlý - Polonya iliþkilerinin geçmiþi Çelebi Mehmed dönemine kadar uzanýyor. Ancak 16. yüzyýlda Kanuni ve Lehistan Kralý Sigismund'un aralarýnda 'ebedi barýþ' anlaþmasý imzalayacak kadar dost olduklarý biliniyor.
Kralýn vefatý ve yerine prens Agust Sigismund'un tahta geçmesi üzerine, yeni krala ünlü Hürrem Sultan'ýn gönderdiði mektup dostluðun derinliðini göstermeye yeter sanýrým: "Padiþah-ý âlempenah hazretleri þol kader hazzetmiþ ki kabili tabir deðildir. Etmiþ ki koca kral bizim ile iki kardeþ gibi idi. Ýnþallahurrahman bu kral ile ata ile oðul gibi olalým demiþ ve bu sürurdan hükmü þerif emr edüb kulum Hasan'ý haki payý þerifinize irsal eyledi ve kral hazretleri malumu þerif ola ki padiþah yanýnda her ne husus için ki sizlerden fikr olunursa (ð)un ol kadar sizleri hayrile zikretmeði cana minnet bilürüz. Bu dostluða binaen mektubu muhabbet tehi dest olmamak için iki çift don ve gönlek uçkuru ile ve altý dane destimal ve bir dane el yüz makramasý gönderildi. Bohçasý ile mazur buyurasýz. Zira sizlere layýk esbab gönderilmedi. Ýnþallahurrahman þimdengeru kad ile iþledelüm. Baki hemiþe ömr - ü devlet müstedam bad Birabbilibad. El fakire el-Hakire Haseki Sultan"
Bu iliþki Osmanlý'nýn gerileme döneminde mülteci Polonyalýlar dolayýsýyla güçlenerek sürdü. Pek çok Polonyalý Osmanlý hizmetinde görev yaptý. Kimi din deðiþtirip Müslüman oldu. Murat Paþa olarak tanýnan General Jozef Bem Türkiye'ye birlikte geldiði arkadaþlarýyla birlikte Ýslam'ý kabul ederek, Osmanlý ordusuna katýldý. Kont Michail Czajkowski Mehmet Sadýk adýný aldý ve Osmanlý ordusundaki Polonya Lejyonu'nun komutaný oldu. Kýrým Savaþý'nda Ruslara karþý kahramanca dövüþen Sadýk Paþa'nýn birliðine, padiþah tarafýndan niþan sancaðý verildini de biliyoruz.

Nâzým Hikmet'in dedesi
Asýl adý Konstantyn Borzecki olan Mustafa Celaleddin Paþa'nýn düþünce tarihimizde apayrý bir yeri var. 1848'de Polonya Ýhtilali'ne karýþtýðý için, önce Fransa, sonra da Türkiye'ye sýðýnmak zorunda kalan Borzecki, gelir gelmez Osmanlý ordusuna girdi ve maiyetinde çalýþtýðý Ömer Lütfi Paþa'nýn takdirini kazandý. Müslüman oldu ve Ömer Paþa'nýn kýzýyla evlendi. Osmanlý Ýmparatorluðu'na duyduðu baðlýlýðýnýn bir eseri olarak 1869'da Türklerin tarihini yazan paþa, Türk Millliyetçiliði düþüncesinin öncülerinden oldu. Atatürk'ün 'Altýndan anýt diksek layýktýr' dediði Mustafa Celaleddin Paþa'nýn torunu Nâzým Hikmet.
Adýný anmadan geçemeyeceðimiz bir diðer Avrupalý da Ýsveç kralý Þarl. XI. Þarl'ýn oðlu olan genç kral Rusya, Danimarka ve Polonya arasýndaki ittifaký savaþ ilaný sayýp Büyük Petroyla çatýþan, cesareti sayesinde ordusunu Moskova önlerine kadar taþýyan Þarl, talihi dönüp askerleri salgýn hastalýktan kýrýlýnca Bender'e sýðýndý. Beþ sene Osmanlý himayesinde kalan Þarl cesaretiyle kendisini öylesine sevdirdi ki Yeniçeriler onu 'Dikbaþ Þarl' olarak anmaya baþladýlar. Ancak onun ve beraberindekilerin masraflarý Osmanlý hazinesi için sorun olunca Topkapý Sarayý bürokrasisi adýný 'Demirbaþ'a çýkardý. Ýstanbul'u Rusya'ya savaþ açmasý için kýþkýrtan Þarl amacýna ulaþtý da...
Baltacý Mehmet Paþa'nýn komutasýnda yapýlan Prut Savaþý Þarl'ýn yoðun baskýsý ve telkiniyle gerçekleþti. Ancak o alýnan sonucu yeterli bulmayýp (ki haklýydý) seferin devam etmesi yönündeki telkinleri dolayýsýyla bir ara hapsedildi. Ýstanbul'un "Burada uslu oturun ve ikametinize ayrýlan bölgeden ayrýlmayýn!" tavsiyesine raðmen Þarl bir yolunu bulup ülkesine gitmeyi denedi. Ruslar tarafýndan tanýnýp yakalanan kral boðularak öldürüldü. Bunlar ve eklenebilecek onlarca Avrupalý Türk'ün öyküsü umarým günün birinde kendimizi anlatma ihtiyacýmýz için akla gelir.

Çerçeve

Muhammed Salih ABD'de
Özbek halkýnýn hürriyet mücadelesinin önderi, sürgündeki muhalefet lideri Muhammed Salih'e Amerika vize verdi. Vizenin ne önemi var diyebilirsiniz. Ama durum bu kez farklý. ABD Baþkaný Bush'un arasýndan su sýzmadýðý Ýslam Kerimov'dan desteðini çekmeye hazýrlandýðýnýn iþareti bu.
Muhammed Salih baský ve takipten kaçýp Türkiye'ye sýðýnmýþ ancak Ankara Kerimov'un öfkesini çekmemek için onu hudut dýþý etmiþti. O günden beri Norveç'te mülteci olarak yaþayan Salih Özbeklerlerin kýsýtlý imkanlarýný seferber etmesiyle mücadelesini sürdürmeyi baþardý. ABD'nin vize vermesi Salih'in Amerika'nýn siyaset planlayýcýlarýna Özbekistan'ýn geleceðine iliþkin düþüncelerini anlatma imkanýný bulmasý demek. Ve kim bilir, belki daha da ötesi.

Yazdýr | Yolla | Arþive Ekle