10/10/2005 (16696 kiþi okudu)

NEÞE DÜZEL (E-mektup | ArÅŸivi)

NEDEN? Kazým Genç
Türkiye, AB'yle müzakerelerde yýllarca yok saydýðý sorunlarýnýn aslýnda var olduðunu bir kez daha görecek. Türkiye'nin en ciddi ve en gizli sorunlarýndan biri olan Alevilik de, þikâyetlerine bir çözüm bulunmasý isteðiyle yakýnda gündeme geliyor zaten. Üç ayrý dernek ve vakýf tarafýndan temsil edilen Aleviler, 17 Kasým'da çýkacak 2005 Ýlerleme Raporu öncesinde AB yetkilileriyle görüþüyorlar ve daha da görüþecekler. Þikâyetlerini ve isteklerini onlara iletecekler. Alevi dernekleri, Aleviliðin dini konumu konusunda aralarýnda anlaþamasalar da (bir bölümü Aleviliði Müslümanlýðýn parçasý görürken, bir bölümü Aleviliði Müslümanlýktan ayrý görüyor), bu derneklerin, Alevilere uygulanan ayýrýmcýlýk konusunda aralarýnda görüþ ayrýlýðý yok. Bugün, 81 vali arasýnda bir tek Alevi bulunmadýðý gibi, devletin 400 genel müdüründen biri bile Alevi deðil. Devlet içindeki bu ayrýmcýlýðýn yaný sýra, Alevilerin ibadethanelerini açmalarýna da zorluk çýkarýlýyor. Hacý olmak için gittikleri Hacý Bektaþ Veli dergâhý müze statüsünde tutuluyor. Okullarda çocuklarýna Sünnilik öðretiliyor. Bunlarý ve AB'ye neler ileteceklerini Pir Sultan Abdal Kültür Dernekleri Baþkaný, Alevi ve Bektaþi Federasyonu Yönetim Kurulu üyesi Kazým Genç'le konuþtuk.

Aleviler Avrupa Birliði'yle görüþmelere baþlamýþ. AB'yle hangi konularý görüþüyorlar?
Biz geçen sene Ýlerleme Raporu yayýmlanmadan önce de AB yetkilileriyle görüþtük. Geçen yýl onlara sýkýntýlarýmýzý anlatmýþtýk. Alevilerin asimile
edilmesinin önüne geçilmesi gerektiðini söylemiþtik. Türkiye'de Diyanet diye bir devlet kurumunun bulunduðunu, okullarda zorunlu din dersi okutulduðunu anlatmýþtýk. Bu yýl da sorunlarýmýzýn hâlâ çözülmediðini söyleyeceðiz. Geçen sene ekimde, 'Cemevleri Alevilerin ibadet yeridir' diye 6 bin imza toplamýþtýk. Bunu Avrupa Parlamentosu'na iletmiþtik. Þimdi de okullardaki zorunlu din dersinin kaldýrýlmasý için bir milyon imza topladýk. Bu imzalarý Cumhurbaþkaný'na, TBMM Baþkaný'na ve Avrupa Parlamentosu'na vereceðiz.
Alevilerin AB'den baþka beklentileri nedir?
Biz, azýnlýk lafý telaffuz edilmeden bireysel hak ve özgürlüklerimizi istiyoruz. 2004 yýlý Ýlerleme Raporu Kürtleri ve Alevileri azýnlýk olarak niteledi. Aleviler kendisini azýnlýk olarak görmüyor. Kendisini ulusal kurtuluþ mücadelesini veren taraf ve Cumhuriyet'in kurucu unsuru olarak görüyor. AKP hükümeti ise Alevileri yok sayýyor.
Alevilerin Türkiye'de yok sayýlmasý AKP hükümetiyle mi baþladý?
Tabii ki AKP'yle baþlamadý. Aleviler Osmanlý'da da, Cumhuriyet döneminde de asimile edildiler, yok sayýldýlar. Eskiden hükümetler, baþbakanlar, bizim için gene hiçbir þey yapmazlardý ama bizimle görüþürlerdi. Bu hükümet ve Baþbakan bizimle görüþmüyor bile. Erdoðan Ýstanbul Belediye Baþkaný'yken bizim Karacaahmet'teki cemevimizi yýkmak için çok uðraþtý. Çünkü onlarýn temsil ettiði düþünce Aleviliði yok sayýyor. 'Alevi'nin kestiði yenmez, Aleviler yýkanmaz, pistirler, Alevi'nin altý hayvan, üstü insandýr, Aleviler yemeðin içine tükürür, Alevi öldüren doðrudan cennete gider' yaklaþýmýnýn aðýr bastýðý zihniyetin temsilcisi bunlar. Biz, Pir Sultan Abdal Kültür Derneði olarak bir araþtýrma yaptýk.
Hangi konuyu araþtýrdýnýz?
Anadolu genelinde 1000 Alevi'ye 'Alevi olmaktan ötürü ne tür sorunlar, somut olaylar yaþadýnýz' diye sorduk. Ortaya söylediðim sonuçlar çýktý. Anadolu'da Alevilere, bu iftiralarla ve önyargýlarla bakýlýyor iþte. Oysa Atatürk, Erzurum ve Sivas kongrelerinden sonra Cemalettin Çelebi'yle görüþmüþ ve Alevilerin ulusal kurtuluþ mücadelesine desteðini almýþtý. Nitekim Cemalettin Çelebi, Atatürk'ün baþkanlýðýndaki ilk Meclis'te baþkanvekili oldu. Ancak daha sonra Alevilerin inançlarý, ibadet yerleri yok sayýldý ve hâlâ yok sayýlýyor. Türkiye 81 ildir Neþe haným... Aralarýnda bir tane Alevi vali bulamazsýnýz. Bir tek Çankýrý Valisi vardý. CHP'den aday oldu. Yargý kararýyla geri dönünceye kadar akla karayý seçti. Devlette 400 genel müdürlük var. Bunlarýn arasýnda da bir tane Alevi bulamazsýnýz. AKP'nin 356 milletvekili var. Tek bir Alevi yok. Milli Eðitim ve STK'dan sonra üçüncü büyük kadrolu, 1.3 katrilyonluk bütçeli Diyanet'te 100 bin kiþi var. Burada da Aleviler yok.
Alevilerin çok acýlardan geçtiðini, kendilerini saklamak zorunda kaldýklarýný biliyoruz. Aleviler özel bir statü istiyorlar mý?
Biz özel yurttaþ deðil eþit yurttaþ olmak istiyoruz. Hiçbir yurttaþtan ne bir adým ileride ne de bir adým geride. Alevilerin 81 validen 20 valilik, hükümet kurulurken üç bakanlýk gibi kamusal alanla ilgili bir talepleri asla yok. Alevilerin tek bir talebi var. Alevi inancý ve kültürüyle, cemevimizle, ibadetimizle, bu ülkede hiçbir ayýrýmcýlýða uðramadan yaþamak istiyoruz biz. Hacý Bektaþ Veli bizim ser çeþmemizdir, yani kutsal çeþmemizdir. Burada Hacý Bektaþ dergâhý vardýr. Bir külliyedir bu, içinde dergâh ve cemevi vardýr. Tekkeler ve zaviyeler kapatýlýrken bu dergâh da kapatýldý. 60'larda ise müze statüsünde açýldý ve hemen yanýna cami yapýldý. Cami 24 saat hizmet verirken müze statüsündeki dergâh mesai saatlerinde açýk tutuluyor. Bu zulüm deðil midir? Hacý Bektaþ dergâhý Alevilerin kâbesidir. Aleviler oraya gitti mi hacý olurlar.
Müzede mi hacý oluyorsunuz?
Evet. Devlet dergâhýmýza müze demiþ. Ýbadethanemizi müze gibi parayla ziyaret ediyoruz.
Alevilerin en temel sorunlarý neler Türkiye'de?
Bizim üç temel sorunumuz var. Diyanet Ýþleri Baþkanlýðý, zorunlu din dersi ve bu ülkede Aleviliðin kimlik olarak yok sayýlmasý. Aleviler asimile ediliyor, inançlarýný ve kültürlerini yaþamalarýna engel olunuyor. Alevilik Anadolu'nun yasaklý bir inancýdýr, kültürüdür. Oysa binlerce yýl boyunca Anadolu'dan geçmemiþ kültür yoktur. Bu kültürlerin hepsi bir tarafa býrakýlarak, resmi ideolojinin 'Tek din Müslümanlýk, tek dil Türkçe, tek ýrk Türk' söylemi yerleþtirilmeye çalýþýlýyor. Oysa tek olan sadece Türkiye'dir. Anadolu'da Süryani, Rum, Ermeni, Laz, Kürt, Türk pek çok ýrk yaþar. Bu ýrklarýn ortak özelliði de hepsinin Türkiye vatandaþý olmasýdýr. Ama bizi yok sayýyorlar.
Sizi nasýl yok sayýyorlar?
Mesela Aleviler 'Müslümandýr' deniyor. Böyle bir þey olabilir mi? Ben deðilim diyorum. Benim dinim konusunda sen nasýl fetva verebilirsin? Ülkeyi yönetenlerin, siyasilerin bu konuda söz hakký olmamalý. Laik bir ülkenin yöneticilerinin benim inancýma karýþmaya hakký yok. Baþbakan, 'Alevilik bir inanç deðildir. Ali'yi sevmek Alevilikse, en çok Ali'yi ben seviyorum diyor. Bu bize hakarettir. Alevilik sadece Ali'yi sevmeye indirgenemez. Bizim ikinci temel sorunumuz ise cemevleridir. Eskiden imar planý yapýlýrken okul, park, bahçe ve cami için yer ayrýlýrdý. AB'nin zoruyla 2003'te Ýmar Kanunu deðiþti ve caminin yerine 'ibadet yeri ayrýlýr' cümlesi konuldu. Ama sorun çözülmedi, biz hâlâ cemevi açamýyoruz.
Niye?
Çünkü 57'nci hükümet döneminde hangi kurumlara bedava elektrik verileceðine dair bir Bakanlar Kurulu kararý çýkarýldý. Ýbadethaneler arasýnda cami, kilise, sinagog, kilise sayýldý ama cemevi sayýlmadý. Böylece buradan 'cemevi ibadet yeri deðildir' sonucu çýkarýldý. Sultanbeyli'de, Kartal'da cem evi açmak istedik, izin verilmedi. Sultanbeyli için 11 bin imza topladýk.
Otuz metre ötede cami var ama bizim inþaatý emniyet ve belediye durdurdu. Biz cemevi için arsa istediðimizde, 'Siz de Müslümansýnýz, ibadet yeriniz camidir, buyurun gelin camiye' diyorlar. Ne hakla inanç yerimin cami olduðunu bana zorla öðretmeye çalýþýyorsun?
Türkiye'de az sayýda da olsa cem-evi var. Bunlarý nasýl açabildiniz?
Türkiye'de 87 bin cami, 100 kadar cemevi var. Biz cemevlerimizi kendi olanaklarýmýzla yapmaya çalýþýyoruz. Diyelim ki Pir Sultan Abdal Kültür Derneði Alibeyköy Þubesi derneðe bir arsa alýyor. Arsanýn üzerine dernek binasýný inþa ediyor. Bir yerine de cem-evi yapýyor. Eskiden ibadetimizi köyün en büyük odasýnda korkarak yapardýk. Asker basar diye nöbetçi dikerdik.
Alevilerin nüfusu nedir?
Ýlk nüfus sayýmýnda cumhuriyetin nüfusu 12 milyondu. Alevilerin sayýsý da 4.5 milyondu. Aleviler nüfusun yüzde 35'ydi. Bugün nüfus sayýmý yapýlýrken insanlara inancý sorulmuyor. Biz Alevilerin yoðun yaþadýklarý illere ve partilerin oy oranlarýna bakarak Alevilerin nüfusunu bugün 20-25 milyon tahmin ediyoruz. AB'nin 2004 raporunda ise bu rakam 12-20 milyondu. Türkiye'de Alevi nüfusun en yoðun olduðu yer Balýkesir'dir. En çok asimilasyon da oradadýr. Alevilerin hepsinin nüfus kâðýdýnda Ýslam diye yazýyor. Laik bir ülkenin nüfus kâðýdýnda din hanesi olmaz. AB ülkelerinde din hanesi yok. Ama Türkiye laik deðil. Eðer bir ülkenin anayasasýnda zorunlu din dersi ve Diyanet Ýþleri kurumu varsa ve bu rada tek bir din organize ediliyorsa o ülkenin laik olduðu söylenebilir mi?
Aleviler, sadece Sünnilere ait bir Diyanet Ýþleri olmasýný bir ayrýmcýlýk olarak mý görüyorlar?
Anayasa'nýn 136'ncý maddesi, 'Diyanet Ýþleri Baþkanlýðý laiklik ilkesi doðrultusunda bütün görüþ ve düþüncelerin dýþýnda kalarak ve milletçe dayanýþma duygusunu amaç edinerek özel kanunda gösterilen görevleri yerine getirir' diyor. Ama açýyorsun Diyanet Kanunu, 'Ýslam dini için...' diye baþlýyor. Baþka dinlere asla yer yok burada.
Peki Alevilik Ýslam'ýn içinde yer almýyor mu?
Alevilerin bir bölümü Ýslam olduðunu kabul etmiyor, bir bölümü ise ediyor. Biz, Aleviliðin Ýslamiyet'in içinde olmadýðýný söylüyoruz. Aleviliði, Ýslamiyet'ten önce var olan ve Ýslamiyet'ten farklý kendine özgü bir olgu olarak görüyoruz. Alevilik, ta Orta Asya'dan þamanizmin ritüellerini de alarak Anadolu'ya gelen, Musevilik'ten, Hýristiyanlýk'tan ve en geniþ anlamda da Ýslamiyet'ten etkilenen bir inanç, felsefe, kültür ve yaþam biçimidir.
Aleviler kendilerini Müslümanlýðýn bir mezhebi olarak mý yoksa ayrý bir din olarak mý görüyorlar?
Bizim açýmýzdan Alevilik sadece bir inanç deðildir. Bir mezhep ise asla deðildir. Din ve mezhep kalýbý Aleviliði daraltýr bize göre. Alevilik dini aþan özelliklere sahiptir. Bir kültür, bir felsefe bir yaþam biçimidir. Alevilerin peygamberi de Hazreti Muhammed'dir ve Tanrý, peygamber ve halife anlamýnda 'Hak, Muhammed, Ali' üçlüsü, Alevilere rehberdir, Aleviliðin yüzde 80, 85'i Ýslam'dan etkilenmiþtir ama kadýn-erkek iliþkisi, kadýnýn haklarý ve sosyal hayattaki yeri bakýmýndan Aleviliðin Ýslam'la ilgisi yoktur. Ben karýmla cem-evinde yan yana durur cemimi yaparým. Bizde çok kadýnla evlilik yoktur. Mirasta ve þahitlikte kadýn, erkek eþittir. Bizde dini önder olarak erkek dedeler olduðu gibi kadýn analar vardýr.
Bir bölümünüz Aleviliðin Ýslam'ýn içinde olmadýðýný söylüyor. Bir bölümünüz de Aleviliðe 'Ýslam'ýn özü, Anadolu Müslümanlýðý' diyor. Aleviler arasýnda hizipler çýktýðýný ve anlaþamadýklarýný duyuyoruz. Alevilerin kendi içlerindeki sorunlarý neler?
Alevilik Anadolu'nun yasaklý bir inancý ve kültürü olarak Tunceli'de, Sivas'ta, Balýkesir'de hep kendi ortamýnda birbirinden kopuk olarak yaþandý. Alevi inancý bizim dedelerimizin beyinlerinde taþýdýklarý bilgilerle bugüne gelebildi. Baskýlar ve yasaklar yüzünden Aleviliðin yazýlý ve basýlý eseri yok. En eski basýlý eser 1856 tarihlidir ve Meclis kütüphanesindedir. Ondan öncekiler yakýlýp yok edildi. Bu yüzden
Aeviler arasýndaki farklýlýklar doðaldýr. Aleviliði on yýldýr yüksek sesle konuþuyoruz biz. Aleviliðin ortak bir noktada buluþabilmesi zaman alacak. Aleviler, insanýn tanrý olduðuna inanýrlar. 'En el Hak' derler. 'Her ne ararsan kendinde ara. Hak Mekke'de, Kâbe'de, Hac'da deðil. Bizim tanrýmýz insandýr, kâbemiz sevgidir' derler. Çok derin bir inanç, kültür ve felsefedir Alevilik.
Hz. Ali Aleviler için kutsal. 'Alevilik Ýslam'ýn içinde deðil' derken, Ali'yi nereye yerleþtiriyorsunuz?
Bakýn... Alevilerin gerçek adý Kýzýlbaþ'týr. Çeþitli politikalar sonucunda Kýzýlbaþlýk ensest iliþkiye varýncaya kadar o kadar rencide edildi ki, Alevi önderleri 1800'lerde 'Bizim hakkýmýz alýnýyor, horlanýyoruz, yok sayýlýyoruz, katlediliyoruz. (Düþünün ki, sadece Yavuz Sultan Selim'in talimatýyla 40 bin Alevi katledildi.) Kendimizi korumalýyýz. Ýsim deðiþikliði yapalým ve Kýzýlbaþlýðý kullanmayalým' dediler. Kim var bizi temsil edebilecek diye sorduklarýnda da halifeliði elinden alýnan, ibadetini yaparken sýrtýndan býçaklanýp öldürülen, 12 çocuðu Kerbela'da katledilen, soyu kurutulmak istenen ve hak için muhalif olan Hazreti Ali'nin de kendileri gibi olduðunu gördüler ve 'Biz kendimize Ali taraftarlarý diyelim' dediler. Böylece baskýlar ve katliamlar sonucunda Kýzýlbaþlýk, 1850'lerden itibaren Alevilik olarak telaffuz edilmeye baþladý. Alevilerin Ali'siyle Muhammed'in Ali'si çok farklýdýr. Ali'yi Aleviler mistik güce büründürmüþlerdir.
AB sürecinde devletin Alevilere tavrýnda bir deðiþim oldu mu?
Deðiþiklik olmadý. Alevileri yok etme hâlâ sürüyor. Bu asimilasyon 12 Eylül'de çok arttý. Alevi köylerine camiler yapýlmaya baþladý. Çorum'da cami yapýlmayan Alevi köyü kalmadý. Bazý illerin valileri, askeri görevlileri, karayollarý yetkilileri, 'Köyünüze yol istiyorsanýz, köyünüze cami yapýlmasýna razý olacaksýnýz' diye köylülerle pazarlýk yaptýlar. Çocuklarýmýza hâlâ okullarda zorla Sünni Ýslam'ý öðretiyorlar.
Aleviler, haklarýný istediklerinde bir tehlikeyle karþýlaþacaklarý endiþesini taþýyorlar mý?
Tek tek vatandaþlar taþýyor. Tamirat bahanesiyle ramazanda lokantasý kapatýlan bir kamu kurumunda çalýþan bir yurttaþýmýz o kurumun baþkanýna gitse ve ben Aleviyim. Yemeðimi verin' dese, kapýnýn önüne konur. Araþtýrmamýzda böyle bir sürü örnek var. 'Gazi olaylarý'nda altý kiþiyi öldüren polis Aydýn Albayrak'a mahkeme bir yýl sekiz ay ceza verdi. Sonra bu ceza ertelendi. Daha sonra da kamu görevinden mahrumiyet kaldýrýldý ve bu polis görevinin baþýnda þimdi. Alevilere yapýlan zulüm ve baský budur iþte.
Aleviler arasýnda baðnaz diyebileceðimiz gruplar var mý?
Her inancýn radikalleri vardýr. Biz sol kimliðimizle þimdi Pir Sultan Abdal Kültür Derneði'nde hizmet veriyorsak, bu, bizim radikallerin ve baðnazlarýn Alevi Hizbullahýný yaratmalarýnýn önüne geçmek içindir. Þimdi bu tehlike yok ama 20 yýl sonra çýkmayacaðýnýn garantisi olmaz. Yaþamda her þey etki ve tepkidir. Alevilere baský yaparsanýz, onlarý yakarsanýz, Aleviler de þiddete yönelirler. Ama þu var. Aleviler, katliamlara raðmen, Alevilik nedeniyle bugüne dek hiç þiddete bulaþmadýlar. Biz þiddeti reddeden bir inanç ve kültürüz. Bunun devamlý olmasýný diliyorum.

Yazdýr | Yolla | Arþive Ekle