Mahfi Eðilmez

21/11/2006 (50835 kiþi okudu)

Bir ülkenin dýþ dünya ile ekonomik iliþkileri ödemeler dengesi adý verilen bir bilançoda izlenir. Bu bilanço ülkenin dýþ dünyadan kazandýðý döviz gelirlerini ve dýþ dünyada yaptýðý döviz giderlerini bir denge yaklaþýmý ile sergileyerek söz konusu dönem içinde ne kadar döviz açýðý ya da döviz fazlasý verdiðini ve eðer varsa bu açýðý nasýl finanse ettiðini ortaya koyar. Ödemeler dengesi baþlýca iki bölümden oluþur: Cari denge ve sermaye hesabý.
Cari denge kendi içinde dört alt dengeden oluþur: Mal dengesi (bir ülkenin yurtdýþýna sattýðý mallardan elde ettiði döviz gelirleri ile yurtdýþýndan aldýðý mallara ödediði döviz bedelleri arasýndaki farký gösterir), hizmetler dengesi (bir ülkenin yurtdýþýna saðladýðý nakliye, sigorta, turizm vb. gibi hizmetlerden elde ettiði döviz gelirleri ile yurtdýþýndan aldýðý benzeri hizmetlere karþýlýk ödediði döviz bedelleri arasýndaki farký gösterir), yatýrým gelirleri dengesi (bir ülkenin yurtdýþýnda yaptýðý doðrudan sermaye yatýrýmlarý karþýlýðýnda elde ettiði kârlar, portföy yatýrýmlarý karþýlýðýnda elde ettiði faizler vb. ile yabancýlarýn o ülkede yaptýðý benzer yatýrýmlar karþýlýðýnda elde ettiði kâr ve faiz biçimindeki döviz gelirleri arasýndaki farký gösterir) ve cari transferler (yurtdýþýndaki iþçilerden saðlanan döviz girdilerini gösterir). O halde cari dengeyi þöylece formüle edebiliriz: Cari denge = Mal Dengesi + Hizmetler Dengesi + Yatýrým Gelirleri Dengesi + Cari Transferler. Bu toplamýn sonucu artý ise cari denge fazlasý, eksi ise cari denge açýðý söz konusu demektir.
Yabancýlarýn ülkeye yolladýklarý doðrudan sermaye yatýrýmlarý (yani þirket almak ya da yeni iþletmeler kurmak için yolladýklarý paralar) veya yolladýklarý portföy yatýrýmlarý (yani hisse senedi, tahvil vb. almak amacýyla yolladýklarý paralar) ve benzeri döviz giriþleri ödemeler dengesinin ikinci kalemi olan sermaye hesaplarý dengesini oluþturur. Dikkat edilecek olursa sermaye hesabýnda ülkeye giren ve ülkeden çýkan sermayenin anaparasý, cari dengenin alt dengelerinden birisi olan yatýrým gelirleri dengesinde ise bu sermayeden elde edilen faiz, kâr gibi getiriler yer alýr. Sermaye hesabý, cari dengenin finansmanýný saðlayan bölümdür. Eðer cari denge açýk veriyorsa sermaye hesabý bunu dengelemek üzere fazla verir, eðer cari denge fazla veriyorsa sermaye hesabý eksi sonuç verir. Bir baþka ifadeyle eðer ekonomi cari açýk veriyorsa bunu kapatmasýnýn yolu dýþarýdan sermaye giriþi saðlamaktýr.
Ödemeler dengesinde bir de nereden geldiði ya da nereye gittiði tam olarak ayýrtedilmeyen miktarlar söz konusudur. Bunlara net hata ve noksan adý verilir. Örneðin turizm gelirleri anketlerle belirlenir. Yapýlan anketler sonucunda kiþi baþýna ortalama 700 dolar harcandýðý saptanmýþsa ve gelen turist sayýsý 20 milyon ise 14 milyar dolar turizm geliri tahmini yapýlýr ve ödemeler dengesine yazýlýr. Oysa turistlerin ortalama kiþi baþýna harcamasý anketten farklý olarak 750 dolar ise gerçekte turizm geliri 15 milyar dolar demektir. Bu durumda 1 milyar dolar tutarýnda artý iþaretli bir net hata ve noksan doðmuþ olur.
Eylül 2006 itibarýyla Türkiye'nin mal dengesi 32 milyar dolar açýk, hizmetler dengesi 10 milyar dolar fazla, yatýrým gelirleri dengesi 4.6 milyar dolar açýk vermiþ, cari transferler de artý iþaretli olmak üzere 1.2 milyar dolar olarak gerçekleþmiþtir. Yani cari dengemiz ilk dokuz
ayda 25.4 milyar dolar açýk vermiþtir. Sermaye hesaplarý ise ayný dönemde 34.5 milyar dolar fazla ile sonuçlanmýþtýr. Bunlara ek olarak ayný dönemde 0.6 milyar dolarlýk eksi iþaretli net hata ve noksan kalemi oluþmuþtur. Bu durumda Dikkat edilecek olursa finansman miktarý açýk miktarýndan 8.5 milyar dolar fazladýr. Ýþte bu fazla miktar bu dönemde rezerv varlýklara gitmiþtir. Bunun 3.5 milyar dolarý IMF'ye borç ödemesinde kullanýlmýþ, kalan 5 milyar dolarý da Merkez Bankasý'nýn uluslararasý döviz rezervlerinin artmasýna yol açmýþtýr.
Buradan çýkan sonuç þudur: Cari açýðý büyüyen bir ekonomi sermaye hesaplarýný da büyütmek zorundadýr. Sermaye hesaplarý büyüyen bir ekonominin ise dýþa baðýmlýlýðý artar.

Yazdýr | Yolla | Arþive Ekle