Alice'ten ilham alanlar diyarında

Alice'ten ilham alanlar diyarında
Alice'ten ilham alanlar diyarında
Lewis Carroll'ın komşu kızlarına anlattığı masallardan doğan 'Alice Harikalar Diyarında' kadar esin periliği yapmış bir çocuk kitabı var mı? Tim Burton'un şahsi masal yorumu vizyona girerken plastik sanatlardan modaya, rock'tan edebiyata, Alice'in kulaklarının çınlatıldığı yerleri bir bir toparladık...
Haber: KÜLTİGİN KAĞAN AKBULUT / Arşivi

Tim Burton’ın ‘Alice Harikalar Diyarında’ kitabını filme uyarlayacağını duyup da şaşıran pek yoktur herhalde. Ama haberi duyduğu anda ‘İşte bu!’ diyerek, yıllardır beklediği filmin geldiğini hisseden pek çok kişi bulunabilir. Daha önce de ‘Charlie’nin Çikolata Fabrikası’ ve ‘Hansel ve Gretel’ gibi masalları sinemaya uyarlayan, ‘sinemada masal tadı’nın baş yönetmenlerinden Tim Burton’un Alice’i uyarlayacağı açıklaması başka türlü bir heyecan dalgası da yarattı. Yapımcı firma Disney’in yan ürünleri, ‘fan’ların hazırladığı girişimler, partiler, oyuncaklar, elbiseler, takılarla büyük bir kitle tavşan deliğine girmiş durumda. Kaldı ki Alice, her daim birçok alanda yaratıcı işlere ilham vermeyi başarmış bir figür.
Lewis Carroll takma adıyla romanı yazan Oxford’lu matematikçi Charles Lutwidge Dodgson, komşu kızlarına anlattığı hikâyeleri kitap haline getirdiğinde, bu kadar dallanıp budaklanarak modadan plastik sanatlara, sinemadan fotoğrafçılığa, çizgi filme, müziğe, çizgi romana ilham verecek bir esinlenme başyapıtı çıkardığını düşünmüş müdür bilemeyiz ama Carroll’ın bol katmanlı kitabı her sanatçıyı sarsacak kuvvette. Wikipedia’da 18 maddelik ‘Alice’ten ilham alan işler’ başlığı bulunduğuna göre, bu etkileme alanının bayağı geniş olduğunu görebiliriz.
Lewis Carroll ve Alice mevzusu o kadar çok kurcalandı ki, artık kitaptaki matematiksel referanslar, Carroll’un Ortadoğu gezisi, ‘magic mushroom’la tanışması, küçük kızlara düşkünlüğü, sembolizm vs. kitapla biraz olsun ilgilenen herkesin az çok bildiği şeyler. Bunların dışında Caroll’ı anlamak için biraz da Viktorya Dönemi İngiltere’sine göz atmak gerek. ‘Katı ahlakçılık’ denince akla ilk gelen zaman dilimlerinden olan Viktoryen dönem, çok açık ki, küçük kızları yetişkin gibi davranmaya zorluyordu. Carroll da kitabında dönemin kızlarının davranış kalıplarına bolca referans gönderir zaten...
Carroll’ın ezoterik kelimeler, şifreler, deşifreler, psikanalist çözümleme, şizofreni ve illüstrasyonlarla süslü masalının dünyası o kadar geniş ki, 1865’te yayımlanan kitap sadece ‘steampunk’ heveslileri için değil, her sanatçı için ilham kaynağı. Özellikle Carroll’ın hayal gücünü o meşhur mantarlara bağlayan 68 kuşağı ve ilhamını bilinçaltının kurcalanmasından alan sanatçılar Carroll’a çok şey borçlu.
Tim Burton’un kişisel Alice yorumu dün itibarıyla vizyonda. Alice’i Mia Wasikowska, Çılgın Şapkacı’yı Johnny Depp, Kırmızı Kraliçe’yi de Helena Bonham Carter oynuyor; çoktan duymuşsunuzdur. Her yaptığı iş sonrasında uzun süre konuşulan Tim Burton’un Alice’i belli ki bir hayli zamanımızı alacak. Beyaz tavşanın ardından gitmeden önce masalın geçmişine bir daha bakalım; etkilerini, üzerine yazılanları, masaldan esinlenenleri şöyle bir sıralayalım.

11 yıl ‘En pahalı’ oydu
‘Alice Harikalar Diyarında’nın illüstrasyonları her zaman kitap kadar ilgi çekti. 1865’te İngiliz illüstratör John Tenniel’in işbirliğiyle çıkan kitabın ilk basımı, Tenniel’in baskı kalitesini beğenmemesi nedeniyle geri çekildi. Ama aynı yılın aralık ayında daha kaliteli bir basım yapıldı. Hatta bu ilk basımdan Lewis Carroll’ın elinde kalan altı kopya 1996’da 1.54 milyon dolara satıldı. Bu satıştan kazandığı ‘En pahalı çocuk kitabı’ unvanını 2007’de J.K. Rowling’in ‘Ozan Beedle’ın Hikâyeleri’ kitabının sınırlı edisyonu 1.95 milyon avroya satılana kadar da elinde tuttu Carroll.
‘Alice Harikalar Diyarında’nın bir baskısına yaptığı illüstrasyonlarla Hans Christian Andersen ödülü alan Tove Jansson, ‘Fear and Loathing in Las Vegas’ın yazarı Hunter S. Tomphson’ın birçok kitabını da resimleyen Ralph Steadman, Avustralyalı Charles Blackman, Neil Gaiman, Poe gibi isimlerin kitaplarını resimleyen ve ‘Alice’in Kanada basımını gravürleriyle süsleyen George Walker... Liste çok uzun; yüzlerce sanatçı farklı ‘Alice’ illüstrasyonları yaptı.
‘Alice Harikalar Diyarında’nın barındırdığı sürrealizmin Salvador Dali’ye malzeme çıkarmaması düşünülemezdi. Dali imzalı illüstrasyonların yer aldığı ‘Alice’ kitabı, Maecenas Press-Random House tarafından 1969’da basıldı. Dali’nin her bölüm için helyogravür tekniğiyle yaptığı illüstrasyonlar, düşler âleminin iki büyük sanatçısını bir araya getiriyor.
Kahramanımızın heykel halini merak ediyorsanız, Carroll’ın yaşadığı İngiltere’deki Daresbury, Cheshire’da kitaptan sahnelerin canlandırıldığı heykeller mevcut. New York’a yolunuz düşerse de Central Park’ta Alice, Beyaz Tavşan ve Çılgın Şapkacı’nın bir arada olduğu heykelini görebilirsiniz.
Bir araştırmacı ‘Alice Harikalar Diyarında’yı direkt olarak filme çeken, öyküden esinlenen, öyküyü yerelleştiren, öykünün ilham verdiği, öyküye referans veren filmleri, çizgi filmleri, animasyon filmleri, TV dizilerini kataloglamaya kalksa devasa bir fon bulması gerekir. Carroll’ın masalı Disney çizgi filmleri, film uyarlamaları, bahsedeceğimiz popüler filmler dışında birçok filme de kaynaklık etmiş durumda. Birçok ülkede, yerel motiflerle bezenen ‘Alice Harikalar Diyarında’ filmi mevcut.

Alice kapitalizme karşı
Carroll’ın kitabındaki tavşan deliğine düşme ve beyaz tavşanı takip etme metaforları ayrıca sinema için derya gibi kaynak. Yüzlerce filmde bu metaforların izini sürmek mümkün. Örneğin 1976 tarihli, Bud Townsend’in çektiği ‘Alice in Wonderland: A Musical Porno’ (Alice Harikalar Diyarında: Müzikal Bir Porno), X ve R dereceli iki versiyonu bulunan erotik bir Alice öyküsü.
Sovyetler Birliği yapımı 1964 tarihli ‘Kingdom of Crooked Mirrors’ (Eciş Bücüş Aynalar Krallığı) ise Alice esintili bir Sovyet kızının ayna metaforu üzerinden kapitalizmle hesaplaşmasını masallaştırıyor. Bu örnekte Lewis Carroll’ın kaleminin ucu, kapitalizm eleştirisine kadar değiyor.
‘Matrix’ serisinde Neo’nun maceraları da, bilgisayarına gelen ‘Beyaz tavşanı izle’ mesajıyla başlar. Morpheus, Neo’ya açıkça Alice gibi bir deliğe düştüğünü söyler. Neo’nun olaya dahil olması içinse aynanın içinden geçmesi gerekir.
‘Pan’ın Labirenti’ adlı filmdeki Ofelia karakteri de kendini Alice misali bir masal dünyasının içinde bulur. Bu kez Meksikalı yönetmen Guillermo Del Toro, tavşan deliğinin içinden Franko’culara bakar.
Büyük usta Hayao Miyazaki’nin ‘Ruhların Kaçışı’ da eklenenler ve çıkarılanlarla bir çeşit ‘Alice Harikalar Diyarında’dır. Tabii Miyazaki’nin hikâyeye yedirdiği doğa ve teknoloji diyalektiğiyle birlikte...
Bunların dışında ‘Freddy vs. Jason’dan ‘Resident Evil’e, ‘Across the Universe’den ‘Transformers’a, birçok filmde Alice bir köşesinden hikâyeye dahil olmuştur. 

Edebiyatta o masal ülkesi
‘Alice Harikalar Diyarında’, daha sonra masal ülkesine giren küçük kızların çoğuyla kan bağı taşır: Dorothy Gale (Oz Büyücüsü), Wendy Darling (Peter Pan), Lucy Pevensie (Narnia)...
James Joyce da ‘Finnegans Wake’te ideal çekirdek aileyi temsil ederken satırlarında ‘Alice Harikalar Diyarında’ esintili benzetmeler yapar.
Beatrix Sparks’ın yazdığı ‘Go Ask Alice’ (Git Alice’e Sor) 60’ların sonunda aşırı uyuşturucu kullanmaktan ölen bir kızın öyküsünü anlatır. Mormon tarikatına bağlı bir terapist olan Sparks, uyuşturucu bağımlısı hastalarından esinlenerek yazdığı kitabında 68 kuşağını eleştirir.
Fantezi ve korku romanları ustası Neil Gaiman da ‘Coraline’ romanında Alice’le karşılaştırılan zeki ve meraklı bir kızın hikâyesini yazarak Nebula, Bram Stoker gibi ödülleri toplamıştır. Paul Auster’ın New York üçlemesinin ilk kitabı olan ‘Cam Kent’de de bir Alice esini olduğu biliniyor.
Bizdeyse Murathan Mungan, ‘Üç Aynalı Kırk Oda’ kitabında Alice öyküsünü yeniden yazmıştı. Tabii ki Mungan tarzıyla...

Müzikli harikalar diyarı
Vizyondaki Alice’in müziklerine de değinmeden olmaz. Biri filmde kullanılan şarkılar, diğeri de Avril Lavigne’nin yeni şarkısı ‘Alice’in de yer aldığı albüm olmak üzere, iki soundtrack çıkarılmış. Tim Burton’cu küçük kızları etkilemek için Avril Lavigne öne çıkarılmış ama albümde Franz Ferdinand, Tokio Hotel gibi isimler de var.
Tabii genel olarak müzik dünyasındaki Alice etkisi mühim... ‘Alice Harikalar Diyarı’ndaki kaçış imgesi, ‘magic mushroom’ etkisiyle birleşince, Jefferson Airplane (White Rabbit) gibi psychedelic rock gruplarını, Bright Eyes (Down in a Rabbit Hole) gibi indie rock gruplarını bir hayli etkilemiş.
Beatles’ın ‘St. Pepper’s Lonely Hearts Club’ albümünde bir Lewis Carroll portresi yer alıyor. Bunun dışında ‘Cry Baby Cry’, ‘Come Together’, ‘Glass Onion’ ve ‘I Am the Walrus’, Alice esintili Beatles şarkıları.
Tom Waits’in 2002 tarihli ‘Alice’ adlı albümündeki aynı isimli şarkı, Lewis Carroll’ın masallarını anlattığı ‘gerçek’ Alice’e olan obsesif ilgisine göndermeler taşıyor.
Başka bir kilometre taşı bilgi: Pink Floyd’dan Syd Barrett, ‘Wall’u hazırlarken önemli bir esin kaynaklarının da Alice olduğunu belirtmiş. Miroslav Vitous’un 1985 tarihli ‘Emergence’ albümündeki caz yorumu da ilginç bir Alice esinlenmesi. Radiohead’in ‘Paranoid Android’deki şarkı sözleri Alice’e referanslar sunuyor. Frankofon bölgeden de Ridan, şarkılarında Alice’in bize harikalar diyarından yalanlar söylediğini anlatıyor.
Listeye bakınca Alice’le daha uzun yıllar karşılaşacağımızı söylemek de mümkün görünüyor.

Viktoryen ruhlu moda
‘Alice Harikalar Diyarında’daki giyim kuşam Viktorya Çağı’nın moda kültürüne açılan minik bir geçit gibi. Hal ve tavırlarıyla tam bir kadın olmaya çabalayan küçük kızların üstlerine ağırbaşlı elbiseler geçirmeleri, dönemin katı ahlakçı atmosferinin bir sonucu. Bu da genç kızlar arasında korseleri, fiyonklu elbiseleri, kabarık etekleri çok popüler kılıyor. Carroll’ın kitabında da Alice’in kıyafetleri önemli bir yer tutuyor. Yazar, masalını anlatırken Alice’in elbiselerini ayrı bir özenle betimliyor.
Alice’in bu Viktoryen modası günümüzde de ara ara kendine yer buluyor. Yakın zamanda usta fotoğrafçı Annie Leibovitz de Fransız Vogue’u için ‘Alice Harikalar Diyarında’ temalı bir dosya hazırlamıştı. Çekimler için Tom Ford, John Galliano, Karl Lagerfeld, Jean-Paul Gaultier gibi modacıların hazırladığı, saten giysiler, kurdeleler ve kabarık eteklerle çok şık bir Alice dünyası yaratılmıştı.
Özellikle Japon modasındaki ‘Lolita’ takıntısında Alice’in etkisi büyük. ‘Sweet Lolita’ ve ‘Gothic Lolita’ akımı üzerinden Alice esintili birçok kıyafet Japon tasarımcıların elinden çıkma.
Tim Burton’un filminin yapımcısı Disney de hikâyenin moda alanındaki bereketini görmüş olacak ki, yan ürünler firması Disney Consumer Products, modacı Sue Wong’a elbise, tasarımcı Tom Binns’e takı tasarımları hazırlatmış. Sue Wong’un tasarımlarındaki feminen, romantik ve zarif tavır, Viktoryen tarzı kurdelelerle süslenmiş. Swarovski de bir Alice dizisiyle bu dünyaya merhaba diyor.