Aynaya yansıyanlar

Suraiya Faroqhi ayrıntı ustalarından biri. Yenilerde dilimize kazandırılan 'Yeni Bir Hükümdar Aynası' harikulâde ayrıntılar demeti
Haber: SELİM İLERİ / Arşivi

Suraiya Faroqhi adını ilk kez ‘Osmanlılarda Gündelik Yaşam’ kitabında görmüştüm. 1997’ymiş ‘Osmanlılarda Gündelik Yaşam’ın basım tarihi. İlginç bir eserdi; yazar sayısız ayrıntının peşine düşmüştü.
Son dönemde Osmanlı tarihi üzerine yazanlar, artık Hammer’in o kuru kuruya olaylar geçit töreninden uzak duruyorlar. Bazı tarihçilerimiz uzun süre Hammer’in izini sürmüşler. Savaşların, tahta çıkışların, tahttan indirmelerin, andlaşmaların uzun uzadıya dökümü ama, ‘insan’ yok.
İnsan olmadığı gibi, insana ait ne varsa, rakamlı tarihin perdesi, hem de adamakıllı kalın perdesi arkasında kalmış. Şüphe yok ki geçmişten kalma Naima ‘insan’ı çok daha öne çıkartıyor.
Bugün Osmanlı tarihi üzerine yazanlar, olayların tarihini neredeyse gözden ırak tutuyorlar. Demin söylediğim gibi, ‘ayrıntı’ artık birincil malzeme. İyi ki de öyle: Ayrıntılar sayesinde geçmişi yeniden inşa edebiliyoruz, tarih okumuyoruz, bir bakıma geçmişte yaşayabiliyoruz.
Suraiya Faroqhi ayrıntı ustalarından biri. Yenilerde dilimize kazandırılan (Gül Çağılı Güven’in çevirisi) ‘Yeni Bir Hükümdar Aynası’ (Alfa Yayınları) harikulâde ayrıntılar demeti.
Faroqhi ‘Yeni Bir Hükümdar Aynası’nı makalelerinden derlemiş. Ne var ki, uzun giriş bölümünde bunu vurguluyor, bu makaleler arasında bir bütünlük, birbirini bütünleyiş, tamamlayış söz konusu. Şurasından okuyayım, şurasından başlayayım derseniz, yanılırsınız. Yazarın yaratmak istediği etki indirgenebilir.
Padişah kimdir? Padişahın kamu üzerindeki derin gücünü ne, neler var etmiştir? Güç, yüzyıllar boyunca hangi şekilden hangi şekle dönüşmüş, nasıl eriyip gitmiştir sonunda?..
Vasfi Mahir Kocatürk’ün tarihli ‘Osmanlı Padişahları’na bakarsanız, yukarıdaki soruların yanıtları gayet basit: Osmanoğulları önceleri birer kahramandılar, büyük komutanlar, büyük bilgeler, derken şarap, afyon, kadın , harem hayatı, sonraki Osmanoğulları birer ikişer dökülüşmeye koyuldular...
Faroqhi padişahlık kurumunu bir bütün olarak tahlil ettiğinden meseleye böyle yaklaşmıyor. Dahası, birtakım ideolojilerin söylemine de kulak asmıyor, söyletişine, yazdırışına da.
‘Yeni Hükümdar Aynası’nda beni ilk çarpan ayrıntı, Osmanlı nakkaşlarının nelerden etkilenmiş olabileceği konusunda:
“Fatih Sultan Mehmed’den önce hiçbir padişahın çağdaş bir portresi zaten yapılmamıştı. Onun dışında da, Kanunî Sultan Süleyman’ın Danimarkalı sanatçı Melchior Lorichs tarafından yapılmış portreleri vardı. Albrecht Dürer’in eserlerine âşina olan Lorich padişah sarayına gelmiş, dolayısıyla resmettiği kişiyi şahsen görmüştü. 16. yüzyılın ikinci yarısında yapılmış ve Sultan Süleyman’ı gösteren bazı Osmanlı minyatürleri de bu sanatçının çalışmalarını temel almışa benzer.” 

İşte size bir roman!
‘Yeni Bir Hükümdar Aynası’nın “Padişahın Kudret, Şan ve Dindarlığının Görünür Kılınması” makalesinde, ‘beylik’ IV. Murad tahlillerinin epey ötesinde, âdeta yepyeni bir IV. Murad karşımıza çıkıyor. Faroqhi, ‘balyos’ Giorgio Giustinian’ın ‘relazione’sinden iz sürmüş.
Giuistinian “ genç hükümdarın şahsiyeti hakkında tam anlamıyla coşkulu izlenimlere sahip”miş. Kimilerinin kan dökücü, kimilerinin son büyük kahraman padişah olarak yorumladığı IV. Murad, kimileri dediğim bizim tarihçilerimizin anlattıklarından çok farklı olarak, “çehresi yakışıklı ve sevimli” haliyle beliriyor. Evliya Çelebi de öyle anlatmamış mıdır?
İşin içine bire bir tanıklıklar girince, kuru, ölü tarihe ruh üfleme imkânı doğuyor.
Faroqhi’nin yırtıcı hayvanlar ve filler üzerine yazdıkları göz kamaştırıcı. Genç II. Mahmud’un gösteriş, kibir merakıyla fillerin, arslanların peşine düşmesi ve öncekinden yorgun, bıkkın, yaşlı I. Abdülhamid’in kayıtsızlığı: Bir roman, öykü birikimi daha!
Tadını çıkara çıkara okudum ‘Yeni Bir Hükümdar Aynası’nı.

Gündeş öneriler:
Zor Saat, Thomas Mann, Sami Türk’ün çevirisi, Can Yayınları, 2011.


    ETİKETLER:

    Irak

    ,

    Şarap

    ,

    Harem

    ,

    Fatih

    ,

    Kamu

    ,

    Bugün

    ,

    Kadın

    ,

    Yaşam

    ,

    Tarih

    ,

    Hayvanlar

    ,

    ruh

    ,

    yazar

    ,

    genç

    ,

    şüphe

    ,

    Uzak