Ekonomik krizin kriminal veçhesi

Ekonomik krizin kriminal veçhesi
Ekonomik krizin kriminal veçhesi
Küresel krizin kriminal niteliğine vurgu yapan 'Komplo'dan cinayetleri, daha doğrusu muammayı çıkarsak ne değişir. Sanıyorum pek az şey. Çünkü Rankin, yaşadığı toplumun ekonomik kriz nedeniyle düştüğü durumu, büyük bir kentin siyasi, ekonomik, toplumsal ilişkilerini koyuyor ortaya. Suç ise kapitalizmin doğasından kaynaklanıyor
Haber: A. ÖMER TÜRKEŞ / Arşivi

2006-2007 yllarında art arda yayımlanan -Kara Kaplı Defter, Siyah ve Mavi, Öldürmek Ülküsü, Düğümler ve Haçlar, Et Pazarı, Şelale- romanları sayesinde tanıştığımız Ian Rankin’in çok zamandır yeni çevirileri yapılmıyordu. Bugün İngiltere’nin en önemli suç yazarları arasında gösterilen, TV dizilerine ilham veren kitapları best seller listelerinden inmeyen Rankin, 1960 İskoçya doğumlu. Edinburg Üniversitesi’ni bitirmiş, bir süre gazetecilik yaptıktan sonra roman yazmaya karar vermiş. İlk romanı The Flood 1986 yılında yayımlanmıştı, ama ona dünya çağındaki ününü getiren Müfettiş John Rebus serisi oldu. Serinin ilk kitabıyla yıldızı parlayan Rankin, bu romanı yazmaya esin veren olayın şüpheliler listesine girince dikkatleri çekmiş. John Rebus serisinden 19 roman yayımlayan Rankin’in üç romanlık bir de Jack Harvey serisi var. Komplo’da ise yeni bir dedektif yaratmış; Malcom Fox. Yazar, Malcolm Fox karakterini sevdiğini, en azından birkaç romanın kahramanı olabilecek potansiyel taşıdığını söylüyor.

Müfettişler müfettişi
Edinburg kentiyle bütünleşen dedektifi ve romanlarıyla Rankin, kentin suç dünyasında dolaşmakla kalmıyor İngiliz toplumunun güncel ve yakıcı meselelerine müfettiş Rebus’un keskin gözlemleriyle yaklaşıyordu. Sapık katiler, terör gurupları, mafya, polis örgütü, medya mensupları, kısacası Edinbug’ta yaşayan hemen herkesi bir araya getiren suç atmosferi kentin üzerine çöreklenirken eleştirel bir tavırı sergiliyordu Rankin. Komplo’da dedektif tipi değişse bile yazarın hayata bakışı ve tavrı değişmiyor.
Malcolm Fox, Edinburg’da görev yapan bir polis müfettişi. Polis merkezindeki takma adı ‘Foxy’, yani tilki. Am o kendisini tilki gibi görmüyor, bir önceki amirinin tarifini benimsemiş; “Ayı misali bir adam.” Ağır ancak istikrarlı ve çok nadiren korkan bir adam. Çalışma alanı emniyet teşkilatının içindeki suçları soruştrumak. Çalıştığı büronun tam adı Teftiş ve Soruşturma Dairesi. Malcom ve arkadaşları ‘Yumuşak Ayakkabı Tugayı’ ya da ‘Kauçuk Topuklular’ gibi alçaltıcı sıfatlarla anılan meslektaşlarının sevmediği polisler, Üstelik Malcolm Teftiş ve Soruşturma Dairesi’nin içinde konuşlanmış Profesyonel Standartlar Birimi adlı ‘karanlık tarafta’ görevli. İşi ırkçıları ve rüşvetçileri yani teşkilat içindeki ağır suçları ortaya çıkarmak. Hikâyenin başladığı 6 Şubat 2009 tarihinde, böyle bir soruşturmadan -Glen Heaton adlı yüksek düzeyli bir polis şefinin dosyasını dürmekten- başarıyla çıkmanın sevinci yaşıyor kahramanımız. Bir yandan da huzurevinde yaşayan babası ve sevgilisi tarafından dayak yiyen kızkardeşinin dertleriyle ilgilenmek zorunda.
İşte bu sıralarda Malcolm’a yeni bir görev verilir. Çocuk pornosu ve pedofili suçlarını araştıran bir ekibe yardımcı olacaktır. Şüphelilerden biri teşkilatta görevli genç ve geleceği parlak bir polis; Jamie Breck. Ancak henüz araştırma başlangıç aşamasındayken Malcom’un kızkardeşinin sevgilisi öldürülmüş olarak bulunacak, o cinayeti soruşturan ekip Malcom’a zor anlar yaşatacaktır. Çünkü ekip şefi başkomiser ‘Kötü Bily’ Glen Heaton’un yakın dostudur. Üstelik cinayeti araştırma işini Jamie Breck’e vermiştir. Soruşturduğu polis tarafından soruştulan Malcom suçsuzluğunu kanıtlamak için çabalarken Jamie Breck ile yakınşır; iki polis işlerini ve itibarlarını kazanmak için birlikte hareket etmek zorundadır. Tam o sırada kentin tanınmış müteahhitlerinden birinin intihar haberi gelir. Cinayet ve intihar arasında bir ilişki olabileceğini düşünen Malcom, suçun arkasında Edinburg kentini sarıp sarmalayan çıkar ilişkilerinin varlığını sececektir. Söz konusu ilişkiler polis teşkilatını da kapsayınca Malcom ve Breck’in işleri iyice zorlaşacaktır...
Küresel krizin kriminal niteliğine vurgu yapan Komplo’dan cinayetleri, daha doğrusu muammayı çıkarsak ne değişir. Sanıyorum pek az şey. Çünkü Rankin, yaşadığı toplumun ekonomik kriz nedeniyle düştüğü durumu, büyük bir kentin siyasi, ekonomik, toplumsal ilişkilerini koyuyor ortaya. Suç ise kapitalizmin doğasından kaynaklanıyor. Rankin gerçek hayattan fışkıran suçların yazarı. Öyle ki okuyacağınız hikâye İskoç basınında ekonomik krizin neden olduğu gerçek bir intihar vakası ile (eski Royal Bank of Scotland CEO’su Fred Goodwin’in intiharı) ilişkilendirilmişti.
Bu durumda muamma hikâyenin sürükleyici unsuru olmaktan ibaret. Ve bir de olaylara dedektifin merceğinden bakmanın sağladığı kolaylıklar var. Rankin küresel krizin analizini yapmamış ama mekanları, kişileri ve olaylarıyla insanlar üzerinde yaptığı etkileri gözlemlemiş.

‘Bütün iskoçya çöküyor’
Bir ülkenin temsili olarak büyük bir kenti mesken tutan Rankin, geniş bir şahıslar kadrosu kuruyor. Polisler, iş adamları, siyasetçiler, yaşlılar, orta sınıf ev kadınları, gençler Edinburgh’un bu soğuk kış mevsiminde bir araya geliyor ve bir Edinburgh karakteri yaratıyorlar. Evet, Rebus serisi ile Edinburgh kenti yazarı ünvanına sahip Rankin, metropolün gizli mutsuzluğunu İskoç kırsalının klostrofobik atmosferiyle birleştirerek. bir kez daha Edinburgh’a hayat vermiş. Eski kirli yüzüyle yeni binaların kontrast yaptığı, hikâyenin arka planında ağır ağır soluk alıp veren hantal bir kent, komplonun zeminini hazırlıyor. Sadece polis teşkilatını kapsayan basit bir komplo gibi başlayıp dallanıp budaklanan büyük bir komplo.
Yeni bir tramvay sistemi, yeni toplu konut projeleri, yükselen hisseler ve aniden baş gören kriz sonrasındaki durgunluk, çürümeye terk edilen binalar, işsizlik... Kredi krizinin Edinburg iç çevrelerinde (en çok da inşaat sektöründe) yarattığı bunalım hikâyeyi kentin karanlık yüzüne yöneltiyor.
Hikâyenin merkezinde karmaşık bir komplo yer aldığı için hikâyenin biraz dolambaçlı yollar izlediği söylenebilir. Bazı yerlerde komplo basitleşmekle birlikte inandırıcılık zedelenmemiş. Bunun en önemli nedeni kurgudaki kesinlik. 6 Şubat 24 Şubat arasında olup bitenleri gün gün izlerken mekanlarda ve polisiye prosedürlerde belirsizliğe hiç düşmemiş. Bunları yerli yerine oturan, yer yer mizah unsuru, ironi katılmış diyaloglarla tamamlamış. Ve romanın bütün unsurlarını ahlaki bir boyutta bütünleştirmiş. Her şeyin tersyüz olduğu, insanların ve toplumun onları yönetenlerle birlikte çürümeye başladığı bir zamanda Malcom Fox’un zihninden geçen soru, Rankin’in sisteme yönelttiği eleştiridir aslında; “Doğru ve yanlışa kim karar veriyor?”
Sanıyorum polisiyeseverler Ian Rankin’in Rebus serisini okumuşlardır. Rebus, suç ve suçlularla mücade etmesinin yanı sıra çeki düzen vermeye çalıştığı özel hayatıyla da anlatının merkezindeydi. Philippe Marlowe geleneğini sürdüren sıkı içkici, sert, kinik, yalnız ve çoğunlukla mutsuz bu dedektif tiplemesi müzik tutkusu (Rolling Stones hayranlığı) ve kedisiyle çekici ama biraz klişeydi. Malcolm Fox karakterini John Rebus’un bir kopyası olmaktan elinden geldiğince korumaya çalışmış Rankin. Fox’un da kinik bir tarzı olmakla birlikte, gündelik hayatı daha sakin yaşamaya çalışan, hayata ve yakınlarına tutunmaya çalışan bir insan. Bar müdavimi ama boşandığı karısını tokatladığı akşamdan bu yana yıllardır ağzına içki koymuyor. Havadar bir bungalov evde yaşıyor, radyodan Kuşsesleri kanalını dinliyor. Biraz yalnızlıktan, biraz da melankolik yapısından. Sonuç olarak arayışları, tutkuları ve zaaflarıyla Rebus’a göre insani yanları daha ağır basıyor Malcom’un.
Dedektif tiplemesinin üzerinde durmamız boşuna değil. Çünkü iyi bir polisiye romanda yazar dedektifinin karakterini okuyucu nezdinde çözümleyebildiği ölçüde başarılıdır. Ancak ondan sonradır ki dedektifle birlikte adım atabilir, birlikte yargılayabilir, suça ve suçlulara ve giderek dünyaya- karşı birlikte tavır alabiliriz. Rankin bu konuda yeterince ikna edici. Sona geldiğinde Malcom Fox’un sözlerini birlikte mırıldanabilirsiniz; “Şehir resmen bir ölüm tuzağı; bütün İskoçya çöküyor ve görünüşe göre dünya da onun peşinden geliyor...”

KOMPLO
Ian Rankin
Resif Kitap
2010
384 sayfa
21 TL.