Ekümenik tartışmalarının 5N 1K'sı!

Ekümenik tartışmalarının 5N 1K'sı!
Ekümenik tartışmalarının 5N 1K'sı!
Haber: İPEK İZCİ / Arşivi

Dr. Cengiz Aktar, Türkiye ’de her daim güncel olan ekümenik tartışmalarına Türk ve Yunan yazarları bir araya getirdiği derleme kitabında farklı bir açıdan yaklaşıyor. ekümenik tartışmalarının bütün boyutlarıyla ele alındığı “Tarihî, Siyasi , Dinî ve Hukuki Açıdan Ekümenik Patrikhane”nin önsözünde “… Elinizdeki derleme bilimsel merak kadar dünyanın sayılı evrensel kurumları arasında yer alan kadim bir kurumun Türkiye’de maruz kaldığı cahilâne, ahlâk ve hukuk dışı muameleye duyulan tepkiden kaynaklandı.” diyor Cengiz Aktar.
Patrikhane tüm Yeni Çağ boyunca Osmanlı’nın Katolik Batı ve Ortodoks Rusya ile olan güç ilişkilerini belirleyen temel kurumlardan biriydi. Osmanlı’nın Avrupa ’da ve Akdeniz’de sahip olduğu etkinliğin de ögelerinden biriydi. Bu durum karşılıklı bir çıkar ittifakına dayanıyordu. İstanbul’un fethinden hemen sonra 1454’te Doğu Hıristiyanlığı’nın yeni koruyucusu Fatih Sultan Mehmed, Bizans’tan Osmanlı’ya neredeyse hiçbir değişime uğramadan intikal eden tek meşru kurum olan Büyük Kilise’yi destekleyerek hem kendi imparatorluğunun hem de Doğu Hıristiyanlığı’nın Batı Hıristiyanlığı karşısında ortak çıkarını belirlemiştir. Fatih, aynı şehirde Kilise’nin tahtına bizzat kendisinin çıkardığı Patriğin yetkilerini tanıyan tek dünyevi hükümdar olurken, Patrikhane’nin temsil ettiği mezhebin İmparatorluk coğrafyasında Hıristiyanlığın asıl temsilcisi olmasına da meşruiyet alanı açmıştır. Osmanlı, yükseliş döneminde Doğu Hıristiyanlığı’nı Katolik Batı’ya karşı Avrupa siyasetinin temel öğelerinden birisi olarak görmekle kalmamış, Patrikhane ile olan işbirliğini Ortodoks ruhbana ‘Saray’ın temsilcisi’ sıfatıyla diplomatik görevler vermeye kadar götürmüştür.
Lozan Antlaşması ve 1923 Valilik Tezkeresi dışında Patrikhane ile ilgili olarak doğrudan yapılmış herhangi bir yasa veya düzenleme olmadığından, ekümenik tartışmaları halen devam etmektedir. İşte bu kitap , tam da bu konuya açıklık getirmek için yazılmış.
Lozan’daki uzun müzakereler neticesinde 10 Ocak 1923’te bir nevî centilmenlik mutabakatı ile Patrikhane’nin ekümenik sıfatı ve bundan kaynaklanan ruhanî yetkileri, münakaşa konusu yapılmadıkları ölçüde teyit edilirler, kurum Fener’de kalır. Buna karşılık Rum-Ortodoks vatandaşların milletbaşılığı Patrikhane’den alınır. Türkiye Patrikhane’yi, vatandaşı olan gayrimüslim Ortodoks Rumlara dinî önderlik eden yerel bir kilise olarak kabul eder ve kurumun ekümenik karakterinden doğan, aynı mezhep veya farklı mezhepten kiliselerle olan her türlü dinî ve ruhanî ilişkisini siyasi bir faaliyet olarak addeden bir yaklaşım içinde olur. Bu yaklaşımın ardında Patrikhane’nin sıradan bir Türk kurumu olduğu iddiası vardır.
‘Günümüzdeki kısır ekümeniklik tartışmasının belki de temel nedeni 6. yüzyıl sonundan itibaren kesintisiz olarak kullanılan sıfatın kamuoyunun yeni işitmesi ve yanlış duymasıdır diyor’ Cengiz Aktar. Ve bu konuda aydınlatıcı olacak iki olaya dikkat çekiyor. Biri Osmanlı Bankası’nın arşivlerinde ekümenik sıfatının kullanılmış olması, diğeri ise Lozan’da Patrikhane’nin Türkiye dışına çıkarılması yönündeki Türk tarafının tez ve talebini dile getiren yazılı açıklamada “Ekümenik Patrikhane” yazılmış olmasıdır.
Cengiz Aktar, kitabın amacının okura tarihî, dinî, siyasi ve hukuki açılardan bilgiye dayanan bir Patrik ve Patrikhane anlatmak ve bunu yaparken genç araştırmacıları teşvik edebilmek olduğunu belirtirken, kitapta kullanılan terimlerden bazılarıyla ilgili açıklama düşüyor. Birtakım veri ve çalışmalardan, “Fener Patrikhanesi” tanımlamasının Ortodoks dünyada kullanılmadığını, Lozan sonrasında Patrikhane’nin önemini azımsamak maksadıyla üretilmiş bir terim olduğunu söylüyor. Hıristiyan ruhbanı tanımlayan “piskopos”, “baş-piskopos” sözcüklerinin aslında “episkopos” ve “başepiskopos” olduğunu biliyor muydunuz? Veya resmi adı Gökçeada olan İmroz’un Lozan’a göre adının değiştirilmesinin mümkün olmadığını? Daha bilmediğiniz birçok şey bu kitapta…

TARİHİ, SİYASİ, DİNİ VE HUKUKİ AÇIDAN SİYASİ DİNİ VE HUKUKİ AÇIDAN EKUMENİK PATRİKHANE
hAZ: Dr. Cengiz Aktar,
İletişim Yayınları,
2011, 253 sayfa,
18.40 TL.