Madam Bovary'nin çevresinde

Haber: SELİM İLERİ / Arşivi

Ortaokuldaki Fransızca ders kitabımızda Flaubert’in adı geçiyor muydu, hatırlamıyorum. Bununla birlikte ‘Madam Bovary’yle tanışıklığım epey eskilerde. Çünkü bu romanı popüler ‘Kamelyalı Kadın ’dan önce okuduğumu söyleyebilirim. Emma’yla Kamelyalı Kadın arasında gizli bir akrabalık, nüfus kayıtlarına geçmemiş bir yakınlık sezmiştim.
İki eseri de Tahsin Yücel’in çevirisinden okumuştum. Tahsin Yücel’in çeviri edebiyatımıza katkısı uçsuz bucaksız.
Flaubert, Dumas’nın eserlerini sever, hafif ama dokunaklı, okunabilir nitelikte bulurmuş. Burada adı geçen Baba Dumas olmalı; tarih açısından öyle olması gerekiyor. Ya Oğul Dumas? Oğul Dumas Flaubert’i okumuş muydu?
Goncourt Kardeşler’in güncesinde Emma yaratıcısının kaba saba, biçimsiz bir adam olduğu yazılıdır. Flaubert döneminde sevilmemiş, sosyetedeki parlayışı çok geçmeden sönüyor. Paris’te, tiyatronun çılgıncasına rağbet gördüğü yıllarda, oyunu ilgi devşirmemiş.
Madam Bovary dâvâsı bugün bize gülünç geliyor: Evli bir kadının bedbaht aşk arayışlarını kaleme getirmiş Flaubert’in üstün yazarlığını, yazınsal gücünü önemsiyor, örnek alıyor, eseri mahkûm ettirmek isteyenleri enikonu zavallı buluyoruz. 

Kimsenin bilmediği...
Öte yandan, duruşmalar sürüp giderken Flaubert’in çektiği acı bence hâlâ düşündürücü, kaygı verici. Emma’nın kendisinden başka bir kimse olmadığını belirten romancı ne hissetmiş, neler hissetmek zorunda bırakılmıştı? Usta bir yazar bu konuma düşürülmeli mi? Yazık ki yarın da düşürülebilir; örneklerini, benzerlerini biliyoruz.
Emma Bovary’nin Fransa ’da, taşra yöresinde ‘gerçekten’ yaşamış olduğu söylenir. Reşat Nuri Güntekin 1950’lerde yayımladığı bir yazısında bu yöreyi ziyaretinden, Emma’yı tanımış ve artık hepsi yaşlanmış kişilerle görüşmelerinden söz açar.
Seçkin bir romancı olan Reşat Nuri’nin böylesi bir yanılgıya kapılması irkiltici. Hangi roman kişisinin bir köy mezarlığında taşı aranabilir? ‘Çalıkuşu’ yazarı aramış.
Bence tümü seçim, tercih sorunu. Yaşadığı sanılan, ileri sürülen Emma Bovary, Flaubert’in ruh dünyasına ancak uyarıcı etki. Ama yirmi birinci yüzyılda da soruyorlar: “Romanınızdaki filanca, gerçek hayattaki falanca mı?”
Hayatının eğilimlerinden konuşmak istemeyen, gençlik mektuplarından birinde, “Bende sizi şaşırtan davranışların, tutumların sırrı, kimsenin bilmediği iç hayatımla ilintilidir” diye sadece ipuçları sezdiren romancı, Emma Bovary’yi seçerken büyük olasılıkla, gönül kiplerinden konuşabilme fırsatı yakalamıştı.
Emma’nın küçük düşürüldüğü, birdenbire perdeleri kapanan atlı araba sahnesi kim bilir hangi iç sızılardan esinlenme. Ne var ki, has roman okuru herhalde böyle okumaz ‘Madam Bovary’yi. Eserin anlatımı, ruh çözümlemeler, tasvirler baş döndürücüyken, hafiyeliğe ne gerek var?
Muhafazakârlığı o kadar incelmiş Nezihe Araz’la konuşuyorduk. “Her kadının hayatında Emma’nın hayal kırıklıkları varken, romanı bir erkeğin yazmış olması beni hep şaşırtır” demişti.
Flaubert’in ‘Üç Öykü’sünde yer alan Saf Bir Yürek Felicite’nin alınyazısı. Ömür boyu, insanlık dışı yaşamaya yazgılı Felicite’de Emma iddiası bir kez daha tekrarlanır, Flaubert’in Felicite’yi ‘tanıdığı’ vurgulanır. Yazar bu kez suskun kalır.
Oysa bütün Felicite’lerin, bütün Emma’ların, Charles’ların Flaubert için zaten ‘gönül çelen’ olduklarını biliyoruz.
Kof ahlâk adına gizlenişlerle yükümlendirilen kör anlayış, Emma’nın yasak aşk -gerçekte yalnızlık- serüvenlerini teşrih masasına yatırıyor. Felicite’nin uçsuz bucaksız düş bozgunlarına üzülemiyor. Tam tersine, kurcalamayı, dedikodularla kıvranmayı, hatta ‘yargılamayı’ tercih ediyor.
Evet ama, Margueritte Guatier sahiden yaşamıştı! O kamelyalı kadın Oğul Dumas’nın, hatta Liszt’in sevgilisi, metresiydi!.. diyenlere çok rastladım. Verdi, eşsiz ‘La Traviata’yı bestelerken, Violetta için, bu sevgili, metres hanımı kaç kez aklından geçirdi?
Sanatı alımlamak, seziş sorunu olduğu kadar, bir eğitim sorunu. O eğitimi bugün de gereksiniyoruz.

Gündeş öneriler:
‘Unutulmuş Düşler’, Stefan Zweig, Burhan Arpad-Ahmet Arpad çevirisi, Everest Yayınları, 2011.


    ETİKETLER:

    Fransa

    ,

    aşk

    ,

    Çalıkuşu

    ,

    Popüler

    ,

    Bugün

    ,

    Kadın

    ,

    Köy

    ,

    Araba

    ,

    Tarih

    ,

    ruh