Şiiri seveceksin...

Şiiri seveceksin...
Şiiri seveceksin...

ILÜSTRASYON: SHAHROKH HEIDARI

Mehmet Yalçın'dan, okurun şiir kültürünü, duyarlığını, beğenisini geliştirecek, ufkunu genişleterek eleştirel bilinç kazandıracak bir kitap: 'Şiirin Ortak Paydası'
Haber: GONCA ÖZMEN / Arşivi

Ülkemizde yayımlanan edebiyat dergilerinin çoğunun şiir ağırlıklı ürün dergileri olmalarına ve şiir dergileriyle kitaplarının baskı-satış sayılarına bakarak, şiir yazanların okuyanlardan çok olduğunu; şiir üzerine yazı ve kitapların azlığından yola çıkarak da bu konuda düşünenlerin oldukça az olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Özellikle şiir eleştirisi alanındaki boşluk eleştirel denemeler ya da kitap tanıtım yazılarıyla doldurulmaya çalışılıyor. Bu işi yapanlarsa genellikle şairler. Nesnellik/bilimsellik yerine; kişisel duygu ve beğeniye, izlenimlere, sezgiye dayalı öznel eleştiri anlayışı egemen durumda. Çünkü nesnel eleştiri, sağlam kuram bilgisi, disiplinli ve yöntemli araştırma-inceleme gerektiren zor bir iş. Şiir üzerine tartışmalarsa, gerek kuramsal temellere dayanmamaları, gerekse metin odaklılıktan yoksunlukları nedeniyle çoğunlukla polemik yazıları niteliğindeler.
Şiirini doğaçlamayla oluşturmayan günümüz şairi içinse şiir üzerine kuramsal bilgi ve kültürel alt yapı son derece gerekli. Bu alanda bilgi üreterek, bilimsel yönteme dayalı araştırma ve incelemeleriyle edebiyatımıza katkılarını beklediğimiz üniversite ve akademisyenlerimiz; ne yazık ki modern şiirimizin çok gerisindeler. Ancak o kurumların ve yayımlarının dar sınırlarını, kuru ve soğuk dillerini aşan yazarlar da yok değil. Fransız Dili ve Edebiyatı bölümünde öğretim üyesi olan Mehmet Yalçın bu yazarlardan biri. Yalçın’ın ‘Şiirbilime Giriş’ ile ‘Kuram ve Çözümlemeler’ altbaşlıklıklarını taşıyan ‘Şiirin Ortak Paydası’ adlı iki ciltlik kapsamlı çalışması okurla buluştu. 

8 dizeye 34 sayfa
Her şiirin kendine özgü nitelikleri olmasına karşın; her şiirde birbirine benzeyen ortak yönler, genel nitelikler de vardır. Yalçın da, şiiri bu ‘ortak payda’ açısından, bilimsel yöntem ve nesnel bir yaklaşımla ele alıyor. Şiir incelemelerinde kullanılabilecek yöntemler için de ‘ortak payda’ bulmayı amaçlıyor. Şiiri, anlatım düzleminde ve içerik düzleminde dilbilimsel, bilimsel ve şiirbilimsel yaklaşımlarla inceliyor.
Yalçın, birinci ciltte çağdaş şiirbilimin de temel amaçlarından olan; değişen biçimlerine karşın, bütün şiirlerin değişmeyen ilkesini belirlemeyi amaçlamış. ‘Giriş’te şiirbilimin ne olduğu, eleştiri ve bilim ilişkisi ile yazınsal, dilbilimsel ve göstergebilimsel şiirbilim yaklaşımları ile şiirsellik açıklanmış. Birinci bölümde Dil Kuramları ve Şiirbilim üzerinde durulmuş; sapmacalar, benzeşim ilkesi ve ölçütsel, betimsel, eleştirel biçembilim konusunda bilgi verilmiş. İkinci bölümde şiirde anlatım ve içerik biçimleriyle bunlar arasındaki bağıntıya, Türkçenin sesbilgisine değinilmiş. Daha sonra dilbilim ve şiirbilim ilişkisi, J. Cohen’in sapma kuramı, R. Jakobson’ın eşdeğerlik ve S. R. Levin’in çiftlenimler kuramları ele alınmış. Dördüncü bölüm, göstergebilim ile şiirbilim ilişkisine ayrılmış. Ayrıca Kristeva’nın göstergebilim anlayışı ile Greimas’ın şiire göstergebilimsel açıdan yaklaşımı açıklanmış. Beşinci bölümde, düzanlatım şiiri ve Riffaterre’nin bu şiire yaklaşımı üzerinde durulmuş. Son bölümdeki Çözümlemeler’le de kuramdan uygulamaya geçmiş yazar. Çözümlenen üç şiir Baudelaire’in Les Chats (Kediler) sonesi, M. C. Anday’ın Orta Yaşlı Kadın adlı özgür koşuğu ve Ece Ayhan’ın Bakışsız Bir Kedi Kara adlı düzanlatım şiiri. Anday’ın 8 dizelik şiiri üstüne yapılan inceleme 34 sayfa, Bakışsız Bir Kedi Kara için olan ise 24 sayfa. Yazarın kuramsal bilgiyi, şiirle ilgili bir yaklaşımı örnekler üzerinde somutlaması, hem şiirlerin hem de bu kuram ya da yaklaşımların daha iyi kavranmasına sağladıkları katkı yönünden oldukça önemli.
Görüldüğü gibi kitap, yalnızca şiirbilimin temel terim ve ilkeleriyle ilgili bilgilerden, şiir ve şiir dili üzerine kuramsal yazılardan oluşmuyor; dilbilimin, dilin yapısal özelliklerini betimlemesinden, dili bir göstergeler dizgesi olarak inceleyen göstergebilimden yola çıkarak şiiri yapısal açıdan bilimsel bir yaklaşımla inceleme nesnesi yapıyor. İkinci cilt, çeşitli toplantı, etkinlik ve sempozyumlarda yaptığı konuşma metinleri, sunduğu bildiriler ve Yusufçuk, Oluşum, Sombahar, Varlık, Türk Dili, Dize gibi dergilerde yayımladığı yazılarla oluşturulmuş. Giriş’te Kuram ve Çözümleme üzerinde durulduktan sonra, ilk bölümde şiiri Tanımlama Denemeleri’ne girişilmiş; Şiirin Boyutları başlıklı bölümde, şiirin iletişimsel ve yapısal boyutları, biçim olarak ve içerik düzleminde şiir, şiirsel söylem ve Türkiye ’de şiir akımları konuları işlenmiş. Ozan ve Şiir başlıklı üçüncü bölümde A. Oktay, N. Hikmet ve C. Yücel’in şiiri ile Başaran’ın bir şiiri incelenmiş. Yalçın, dördüncü bölümde ise bir ya da birkaç dizeden yola çıkarak, ele aldığı şiirlerin belirli noktaları üzerinde yoğunlaşmış; dize-şiir ilişkisini, şiirsel söylemi, şiirin anayapısını belirleyen biçim örnekçelerini ve biçimsel oluşumları incelemiş. Bu yazılarda da yalnızca söz konusu ettiği dize/dizeler özelindeki değerlendirmelerini değil; genel olarak şiir, şiirsel söylem ve şiirin sorunları hakkındaki gözlemlerini ortaya koymuş. Kitabın son bölümünde de kısa giriş yazılarıyla birlikte A. Püsküllüoğlu, C. Bektaş ve Y. Gruda ile yapılan üç söyleşiye yer vermiş.
‘Şiirin Ortak Paydası’ndaki yazılar, öncelikle, şiir üzerine incelemeler yazmak, çözümlemeler yapmak için, yazanın kuramsal bilgi donanımının olması gerekliliğini gösteriyor. Şiire, derinlikli bir bakış açısıyla yaklaşmanın yolunu gösteriyor. Okurun şiir kültürünü, beğenisini geliştirecek, eleştirel bilinç kazandıracak bu çalışmanın yayımı, Veysel Çolak’ın dediği gibi, ‘yılın şiir olayı’ sayılmayı hak ediyor.

Şiiri sevmek için anlamak mı gerekir?
Mehmet Yalçın, şiir üzerine yazı ve tartışmaların şairler ve kişilikleri üstüne değil, doğrudan doğruya şiirler/metinler/göstergeler odağında olmasını, şiirsel dilin bilimsel yöntem ve yaklaşımlarla ele alınmasını öneriyor ki şiir kültürümüz ve eleştirimiz açısından çok anlamlı bir tutum bu. Şiir çözümleme ve eleştirisinde şair-övgü-yergi odaklı yaklaşım yerine genel şiir olgusuna önyargısız, metnin ötesinde toplumsal-ideolojik vb. arayışlara girmeden, kesin yargılar yerine çeşitli olasılıkları dikkate alan, bilimsel dil ve çağdaş yazın/şiir kuramlarına dayalı betimsel yöntemle, sağlam mantıksal akıl yürütmelerle yaklaşmak… Kimi çözümlemelerine konuyla ilgili ilginç sorularla başlayan yazarın bu soruları arasında üzerinde tartışılacak, yazılar yazılacak ya da dergilerde dosya- soruşturma konusu olacakları var: “Dize şiirin temeli midir?”, “Hangi şiir başarılı sayılır?”, “şiiri sevmek için anlamak mı… gerekir?”, “Bir şiirde ille de aykırılık yoluna başvurmak gerekli midir?” gibi.

ŞİİRİN ORTAK PAYDASI 1
Şiirbilime Giriş
312 sayfa, 15 TL
ŞİİRİN ORTAK PAYDASI 2
Kuram ve Çözümlemeler
440 sayfa, 18 TL.
Mehmet Yalçın’ın kitapları İkaros Yayınları’nca yayımlanmaktadır.