Yargıya demokrasi

Kelepçeye sınırlama
Yargılama ilkelerini düzenleyen Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu yenilendi. Adı Ceza Muhakemesi Kanunu olarak değiştirilen yasa, 1 Nisan 2005'ten itibaren yürürlüğe girecek. Yasaya göre gözaltı süresi 24 saati geçemeyecek. Zanlılara sadece kaçma olasılıkları yüksekse kelepçe takılacak.
Gece arama yapılmayacak
Suçüstü ve gecikmesinde sakınca bulunan durumlar dışında konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde gece vakti arama yapılmayacak. Cezası iki yıldan az suçlarda tutuklama kararı verilmeyecek, telefonlar hâkim veya savcı kararıyla en çok üç ay dinlenebilecek. Bu süre bir kez uzatılabilecek.
Haber: YURDAGÜL ŞİMŞEK / Arşivi

ANKARA - Türk Ceza Kanunu'ndan sonra yargılama ilkelerini düzenleyen yasa da Meclis'ten geçti. 1929'dan beri uygulanan Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun (CMUK) adı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) oldu. Üçlü paketin son ayağını oluşturan Ceza İnfaz Kanunu tasarısının görüşülmesine ise bugün Adalet Komisyonu'nda başlanacak. TCK ile birlikte 1 Nisan 2005 tarihinde yürürlüğe girecek olan CMK ile gelen düzenlemeler şöyle:

  • Yargılanmanın yenilenmesinde, yargılamayı yeni hâkim yapacak.
  • Tanıklar davetiye, telefon, telgraf, faksın yanı sıra elekronik postayla da çağrılabilecek.
  • Avukatlar, doktor ve hemşireler, mali müşavirler ve noterler, bu sıfatları dolayısıyla hizmet verdikleri kişiler hakkında öğrendiği bilgileri isterlerse mahkemelerde anlatabilecek.
    Devlet sırrı
  • Alt sınırı beş yıl hapisten başlayan suçlarda, bilgiler mahkemeye karşı 'Devlet sırrı' olarak gizlenemeyecek. Dış ilişkiler, ulusal savunma ve milli güvenliğe zarar verebilecek nitelikteki bilgiler 'devlet sırrı' olarak gizlenebilecek.
  • Örgüt suçlarında, kimliklerinin anlaşılmasının kendisi ve yakınları için tehdit oluşturması halinde tanıklar gizli tutulacak. Mahkemede tanık, tanınmaması için görünmeyeceği bir bölümden ifade verebilecek, tanığa maske takılabilecek ve sesi değiştirilebilecek.
  • Bilirkişiler 'il adli yargı adalet komisyonları' tarafından düzenlenecek listeden seçilecek. Bilirkişiler, suçun unsurlarının oluşup oluşmadığı veya yüklenen suçla failin kusurluluğu hakkında değerlendirmede bulunamayacak.
    Beden muayenesi
  • Şüpheli veya sanığın bedeninin tıbbi muayenesine ya da vücudundan kan, saç, tükürük, tırnak, cinsel salgı gibi örnek alınmasına savcı veya mağdurun istemiyle ya da re'sen hâkim veya mahkeme tarafından karar verilecek.
  • İki yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda beden muayenesi yapılamayacak.
  • Şüpheli ya da sanık kadının muayenesi, istemi halinde ve olanaklar elverdiğinde bir kadın doktor tarafından yapılacak.
  • Keşif ve yer gösterme işlemi hâkim veya mahkeme kararıyla, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde savcı tarafından yapılacak. Artık, polis zanlıyı yer göstermeye zorlayamayacak. Keşif ve yer gösterme sırasında tarafların avukatları da hazır bulunabilecek.
    Tutukluluk ve 'telekulak'a sınır
  • Zanlılara 'susma ve avukat isteme' gibi yasal hakları yakalandığı an bildirilecek.
  • Gözaltı, yakalamadan itibaren 24 saati geçemeyecek. Toplu işlenen suçlarda, savcı bu süreyi üç güne kadar birer gün uzatabilecek.
  • Yakalanan veya bir yerden diğer bir yere nakledilen kişilere ancak kaçma ya da hayati bir tehlike olasılığı varsa kelepçe takılacak.
  • Sadece adli para cezasını gerektiren veya hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemeyecek. Tutukluluk süresi en çok altı ay olacak. Bu süre bir defaya özgü olmak üzere ve dört ayı geçmemek koşuluyla uzatılabilecek.
  • Hâkim, üst sınırı üç yıl veya daha az hapis cezasını gerektiren bir suç sebebiyle yürütülen soruşturmada, şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol altına alınmasına karar verebilecek. Bu durumda şüphelinin yurtdışına çıkışı, bazı taşıtları kullanması, silah bulundurması yasaklanabilecek. Adli kontrol altında geçen süre cezadan mahsup edilemeyecek.
  • Kolluk görevlileri ancak hâkim kararı veya savcının yazılı emriyle arama yapabilecek. Avukat büroları da mahkeme kararıyla ve savcının denetiminde olayla ilgili aranabilecek.
  • Suçüstü ve gecikmesinde sakınca bulunan haller dışında konut, işyeri ve diğer kapalı yerlerde gece vakti arama yapılmayacak.
  • Aramada bulunan belge veya kâğıtları inceleme yetkisi sadece hâkim ve savcıda olacak.
  • Belirli suçlarla ilgili yapılan soruşturmalarda, kuvvetli şüphe bulunması, başka suretle delil elde edilmesi imkânının bulunamaması durumunda, hâkim veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde savcının kararıyla şüpheli veya sanığın telefonları en çok üç ay dinlenip, kayda alınabilecek. Süre, bir kez uzatılabilecek.
    Ajan kullanma
  • Kuvvetli şüphe sebeplerinin bulunması ve başka şekilde delil elde edilememesi halinde hâkimin veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde savcının kararıyla, 'uyuşturucu, örgüt kurma, silah ve tarihi eser kaçakçılığı' suçlarında 'gizli soruşturmacı' görevlendirilebilecek. Gizli soruşturmacı görevini yerine getirirken, suç işleyemeyecek, ancak görevlendirildiği örgütün işlediği suçlardan sorumlu olmayacak.
  • Suç işlendiği konusunda kuvvetli şüphe bulunması ve başka surette delil elde edilememesi halinde belirli suçlarda hâkimin, gecikmesinde sakınca olan hallerde de savcının kararıyla şüpheli veya sanığın kamuya açık yerlerdeki faaliyetleri ve işyeri, teknik araçlarla izlenebilecek, ses, görüntü kaydı alınabilecek. Deliller, izlemeyi gerektiren suçlarla ilgili soruşturma ve kovuşturma dışında kullanılamayacak.
  • Bir kamu görevinin yürütülmesiyle bağlantılı işlendiği iddia edilen bir suç nedeniyle, ilgili kuruma yapılan ihbar veya şikâyet, gecikmeksizin ilgili başsavcılığa da gönderilecek.
    Adli kolluk ismen girdi
  • İsmen de olsa giren adli kolluk, Emniyet, jandarma, Gümrük Müsteşarlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı teşkilat kanunlarında belirtilen soruşturma işlemlerini yapan güvenlik görevlileri olarak tanımlandı. Soruşturma işlemleri, savcının emir ve talimatları doğrultusunda öncelikle adli kolluğa yaptırılacak.
  • Tanık, bilirkişi ifadesi veya sanık sorgulaması, olanaklar elverdiği durumlarda görüntülü ve sesli iletişim tekniğiyle de yapılabilecek.
  • Sanık, mağdur ve tanığa, Türkçe bilmiyorsa tercüman verilecek, ücreti devlet ödeyecek.
  • Genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde, duruşmanın bir kısmının veya tamamının kapalı yapılmasına mahkemece karar verilebilecek.
    Çapraz sorgu sistemi
  • ABD'de olduğu gibi çapraz sorgulama sistemine geçilecek. Savcı ve avukat, sanığa, tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılmış diğer kişilere doğrudan soru yöneltebilecek. Sanık da hâkim aracılığıyla soru sorabilecek.
  • Gıyabi tutuklama kararı sadece yurtdışındaki kaçaklara uygulanacak. Kaçak sanığın duruşmaya gelmesini sağlamak amacıyla Türkiye'deki mallarına, hak ve alacaklarına el konulabilecek, idaresi için kayyum atanacak.
  • Kanunun uzlaştırma imkânı verdiği hallerde savcı, mağdurla faili uzlaşmaya çağırabilecek. Kamu davasında, uzlaşmaya tabi bir suç ise, uzlaştırma işlemi mahkeme tarafından da yapılabilecek. Uzlaşma olursa dava düşecek.
    Birden çok kişinin katılımı ile işlenen suçlarda, ancak uzlaşan suç ortağı uzlaşmadan yararlanabilecek. Buna göre,'kavga, hakaret, gürültü ya da taciz' gibi şikâyete bağlı suçlar için taraflar uzlaşırsa dava açılmayacak.
  • Hükmün hukuka aykırı elde edilen delillere dayanması da temyiz nedeni sayılacak.