Ergenin kariyer yolculuğu

Ergenlik çağı, gencin kendisi ve çevresindeki kişiler için zorlayıcı bir dönem.
Haber: NEVİN DÖLEK / Arşivi

Ergenlik çağı, gencin kendisi ve çevresindeki kişiler için zorlayıcı bir dönem. Bireley ve Genshaft (1991) ergenliği "olgunluk için mücadele etme" süreci olarak tanımlıyor. Genel olarak kızlar 14-15 yaşında, erkekler 16-17 yaşında yetişkin bedenine ulaşmış olur. Bilişsel becerileri de yetişkinlerin sahip olduğu becerilerle aynıdır. Görünüşte bir yetişkinin yapabileceği pek çok şeyi, buna çocuk sahibi olabilmek de dahil, yapabilirler. Öte yandan tam anlamıyla yetişkin olarak kabul edilmezler. Ergenlere "acemi yetişkinler" denilebilir ya da ergenlik çağı "yetişkinlik için bir staj dönemi" olarak adlandırılabilir. Bu stajları sırasında gençler yetişkinliğe alışmaya çalışırlar.
Yetişkin olmanın en önemli göstergesi, gencin ailesine ve topluma ekonomik bir katkısının bulunmasıdır. Bu nedenle mesleki karar vermek ya da kariyer planlaması yapmak gencin yaşam görevleri içinde en önemlilerinden biridir. Sağlıklı kariyer planlaması yapabilmesi için gencin belli bir kariyer olgunluğuna erişmesi gerekiyor. Kariyer olgunluğu, bir bireyin mesleki karar verme eylemi içine girip kendi ilgi, yetenek ve değerleri hakkında farkındalık ve mesleklerle ilgili bilgi sahibi olması, kendi özellikleri ve içinde bulunduğu koşulla uyumlu olan meslek ve işkollarını belirlemesi ve hedeflerine ulaşmak için gerekli adımları atmaya hazır olmasıdır.
Kariyer olgunluğuna erişmek için, her şeyden önce çocuğun gerçekçi bir zaman perspektifi ve bir gelecek anlayışı olması gerekir. Ergen için "beş yıl" ortayaşlardaki bir yetişkinin beş yılı ile aynı değildir. 15 yaşındaki bir çocuk için beş yıl yaşamın üçte biri iken, 50 yaşındaki biri için bu süre yaşamının onda biridir. Bu nedenle 15 yaşındaki bir gence "beş yıl sonrasını hayal et" deyince, onun okulunu bitirip bir otelin veya şirketin genel müdürü olduğunu görürüz. Kariyer olgunluğu, gerçekçi zaman perspektifi geliştirmiş olmanın yanı sıra gencin kariyerini planlaması sorumluluğunun kendisinde olduğu bilincine varmasını gerektirir. Gelecekte ne olacağını anne babasına, öğretmenlerine ya da şansa bırakmaktansa, diğerlerinin görüşlerini dinlemek, çevreye danışmakla birlikte kararı kendisinin vermesi önemlidir. Ayrıca gencin çalışma dünyasının dinamiklerini anlaması, yani "hizmet" ve "emek" kavramlarının ne olduğu, paranın bir emek karşılığı kazanıldığı bilincini de edinmesi önemlidir.
Kariyer olgunluğu kariyer tutumu geliştirmenin dışında kendini tanımayı içerir. Bunun için gencin kendine 'bir işten ne bekliyorum', 'hangi işlerde daha başarılı olabilirim', 'hangi işleri yaparken daha mutlu hissederim' sorularını sorması beklenir. Kuşkusuz bu soruların cevabını bilmesi yetmez. Kendisine uyacak meslekleri belirleyebilmesi için mesleklerin özellikleri, iş tanımları, gerektirdikleri bilgi ve beceriler, çalışma koşulları ve belli mesleklerle ilgili eğitim olanakları hakkında da bilgi sahibi olmalıdır.
Kuşkusuz kariyer planlaması yaparken gencin -lisede alan seçme, üniversitede bölüm seçme, meslek seçme, çalışacağı sektörü seçme gibi- çeşitli kararlar vermesi kaçınılmazdır. Bilgilenmiş, kararlar verebilme becerisinin geliştirilmiş olması kariyer olgunluğunun en önemli ögelerinden biridir. Gencin hem kendini hem meslekleri tanıdıktan sonra bu bilgileri iyi kombine edebilmesi için gerçeklik kontrolleri yapması ve uzlaşma becerisini kullanması gerekecektir.
Bir yolculuk
Yukarıda sayılan beceriler 13-15 yaşındaki bir genç için çok yüksek düzeyde becerilerdir. Mesleki kararlar ne 13 yaşında ne de 19 yaşında kesin olarak verilemez. Kariyer gelişimi bir yolculuktur ve ömür boyu süren bir süreçtir. Önemli olan gençlere erken yaşlardan itibaren kariyer planlamasının nasıl yapıldığı, kendimizin ve meslekler dünyasının nasıl gözden geçirileceği ve bilgilenmiş kararların nasıl verileceği bilincini kazandırmaktır.
Genelde ülkemizde kariyer planlaması, ilerinin beyaz yakalı mesleklerine geçecek, yani üniversiteye gidecek öğrenciler için gerekli bir süreçmiş gibi bir inanç vardır. Bunun için çoğu lisede kariyer planlaması deyince meslek seçiminden ziyade üniversitede hangi bölümün seçileceği konusunda yönlendirme yapılır. Peki diğer çocuklar ne olacak? Onlar "ne iş bulursa yaparım abi" mi diyecekler? Bu gençlere de yetenek ve ilgilerine göre fayansçılıktan tutun seramik ustalığına, muhasebe elamanlığından bazı makinelerin kullanıldığı mesleklere yönelik yönlendirme yapılabilir. Ülkemizde artık liseye gitmeyenler için de organize edilen meslek edindirme programları, eğitimleri bulunuyor. Bu imkanlardan ortaöğretim veya üniversiteye devam etmeyen gençleri haberdar etmek, bilgilendirmek gereklidir.
Yolculuğa başlıyoruz
Türkiye Eğitim Gönüllüleri Vakfı'nın (TEGV) "Kariyer Yolculuğuma Başlıyorum" projesi, VISA Group şemsiyesi altında, 23 banka tarafından desteklenen ve ülkemizde 14 ilde 11-13 yaş arasındaki 11 bin çocuğa ulaşmayı hedefleyen "Renkli Ufuklar" başlıklı dev bir projenin bir parçası. Çocuklara kendi ilgi alanlarını, kendi becerilerini kendilerini keşfetmelerine yardımcı olacak, meslekleri tanıtacak, mesleklerin birbirleriyle bağlarını anlatacak ve bu anlamda vizyonlarını açmayı anlatacak bir program. Geleceğin yetişkinlerinin sağlıklı kariyer planlaması bilinci geliştirmeleri için bu ve benzeri projelerin desteklenmesi gerekiyor.
NEVİN DÖLEK: Bahçeşehir Üni., Kariyer Merkezi

Yararlanılan kaynaklar
Bireley, M., & Genshaft, J. (1991). Understanding the gifted adolescent: Educational, developmental, and multicultural issues. New York, Teachers College Pres.
Crites, J.O. (1978). Theory and research handbook for the career maturity inventory. Monterey, CA, CTB, McGraw Hill.
Havinghurst, R.J. (1972). Developmental Tasks and Education. NewYork, D. McKay.
Kuzgun Y. (2000). Meslek danışmanlığı, Ankara, Nobel.
Sharf R. S. (1991). Applying career development theory to counseling, California, Brooks/Cole Publishing Company.
Super, D.E. (Ed). (1974). Measuring vocational maturity for counseling and evaluation. Washington, DC, National Vocational Guidance Association.
Steinberg, L. (1999). Adolescence. Boston, McGraw-Hill.