Temel'in kimliği

Anadolu kültür mozaiğinin kendine özgü renk tonlarını yemyeşil coğrafyasında harmanlayan, Karadeniz bölgesinin güçlü fakat karikatürize edilerek komikleştirilmiş karakteri Temel, Karadeniz mizah anlayışının değişmez aktörlerinden birisi. Temel, bazılarına göre Karadenizlilerin...
Haber: VAHİT TURSUN / Arşivi

Anadolu kültür mozaiğinin kendine özgü renk tonlarını yemyeşil coğrafyasında harmanlayan, Karadeniz bölgesinin güçlü fakat karikatürize edilerek komikleştirilmiş karakteri Temel, Karadeniz mizah anlayışının değişmez aktörlerinden birisi. Temel, bazılarına göre Karadenizlilerin tuttuğunu kopardığının, akıllılığının, kıvrak zekâlılığının ve her tür zorluğun altından kolaylıkla kalkabilme yeteneğinin simgesidir. Bazıları için Karadeniz insanının saf ve komik tarafını yansıtan bir karakterdir.
Peki kimdir bu Temel?
Sadece mizah kahramanı olarak mı ortaya çıkarılmış, yoksa arka planında ulaşılması güç başka bir kahraman mı saklı? Bu soru her ne kadar bazıları için zaman zaman merak konusu olmuş olsa da, son dönemlerde araştırma konusu dahi oldu ve buna yönelik kitaplar yazıldı. Yaklaşık bir yıl önce, Trabzon Karikatürcüler Derneği tarafından Temel'i her yıl anma adına, ona bir anma günü belirlemek için başlatılan kampanya ile Karadenizliler arasına sıçrayan kıvılcımla, bölge insanında Temel'in kim olduğu merakı alevlendi. Konu kısa sürede internet ortamına taşınarak, her yerde Temel'in soyu, ecdadı, memleketi ve kimliği tartışılır oldu. Nihayet, aralarında yabancıların da bulunduğu ve çoğunluğu Karadenizlilerden oluşan, kendim dahil, farklı mesleklerden toplam 57 kişi biraraya geldi; Temel'le ilgili olarak çeşitli makale, yazı, öykü, şiir ve fıkra yazıldı; böylece, kolektif bir kitap ortaya çıkarıldı ve Heyamola Yayınları tarafından Temel Kimdir adı altında yayınlandı. Söz konusu kitapta, hepimiz kendi düşüncemize göre Temel'i tanımlamaya, onu anlatmaya, bazılarımız da onu birilerine benzetmeye çalıştık. Tek ortak nokta, herkesin kendine göre Temel'i aradığı ve ona sahip çıkmaya çalıştığıydı. Ancak ne var ki, kolektif olarak ortaya çıkardığımız bu kitapta, Temel yine bulunamadı, kimliği gizemini korumaya devam etti.
Temel'in peşini bırakmaya niyetli olmayanlar, "Temel kimdir?" sorusunu, biraz da Karadeniz tarihi geçmişini gözönüne alarak irdelemeliydi. Bu yapılmadı veya yapılamadı. Belki de Temel karakteri, tarihte oluşmuş bir geleneğin, farklı formatta günümüze uyarlanmış bir devamı olabilirdi. Çünkü insanlar, birtakım değerlerini, gelenek ve göreneklerini değiştirmeye zorlandıklarında, eski değerlerini, dayatılan yeni değerler sistemine entegre etmeye çalışırlar. Özellikle dinsel bayramlar incelendiğinde, aynı bayramların değişik bir formatta, bazen de tamamen aynısının bir önceki dinde kutlandığı anlaşılır. Örneğin İslam'daki "Kurban Bayramı" Hz. İbrahim'e, hatta eski çağlara kadar dayanır. Ortodokslukta birçok bayramın, paganizme dayalı olduğu bilinir. Karadeniz'de bazı yayla şenliklerinin, yine paganizme dayalı olduğu tespit edilmişti.(1)
Toplumsal tepki yüzünden, eskisinin yenisine entegrasyonu sağlanamayan bazı değerler ise, formatı değiştirilerek, farklı anlam yüklenerek veya komikleştirilerek yaşatılmaya çalışılır. Örneğin: Karadeniz bölgesinde, İslamlaşmadan sonra, Hıristiyanlığa dayalı birçok Helence isim, lakaba dönüştürülerek kullanıldı ve halen kullanılıyor. Örneğin Spiros, Pavlos, Mavros, Spentamis, Şotorika, Khanika, Mavrika, vb. gibi. Hatta bazen, Türkçe isimlerin sonuna Helence sonek eklenerek, isimleri kibarlaştırma geleneği Türkçe'ye entegre edilmeye çalışılır. Örneğin: Fatma Fatula, Fatulika, Ali Aleko, Fatima Fatimeka, Havva Khavuli, Khavulika, Mustafa Mustafeko, vb. gibi.
Ayrıca toplum, ulaşılması zor kişi ve güçleri eleştirebilme adına, onları karikatürize eder. Komik duruma sokmaya çalışır. Bir nevi bu yolla, onlardan öcünü almaya uğraşır. Çünkü, ulaşılması güç olan kişi ve güçlerin, toplum üzerinde yaptırım gücüne sahip olmaları nedeniyle, hayranları dışında, toplumun tamamı tarafından hoş karşılanmazlar.
Temelis-Themelios
Konuyu bu boyuttan ele alıp yukarıdaki örneklerden yola çıkarsak, konumuz olan Temel'i, tarih içerisinde gizlendiği yerde bulup keşfedebiliriz belki. Bunun için önce, "Temel" sözcüğünün kökenine bakalım.
Sözcük, Trabzon Rumcasında "Temelis" olarak kullanılıyor. Etimolojik olarak "Temel" sözcüğü, Helence "Themelios"dur. (2) Şimdi bir de, tarihsel süreçte hiçbir anlam kaymasına maruz kalmadan, orijinaliyle eşanlam taşıyarak günümüze kadar kullanılan bu sözcüğü, geçmişte hangi ünlünün ad olarak kullandığına göz atalım. Bunun için de, tarihte bölgemizde etkin olduğunu bildiğimiz Helen mitolojisinden başlayalım. Çünkü bu alanda, hem Temel adında hem de Temel karakterine uygun ünlü bir karakter keşfediyoruz. Bu karakter, Helen dünyasında Hıristiyanlıktan önce inanılan, paganizme dayalı bir tanrıdır. Bu tanrı, Olimpos'un 12 tanrıları içinde, "Denizlerin ve bütün akarsuların Tanrısı" olarak bilinen Posidon'dur (Poseidon). Mitolojiye göre, Posidon'un isimlerinden birisi de "Themelidis"dir. (3) Themelidis sözcüğünün sonundaki "dis" bölümü, isimlerde ve genelde Karadeniz'e özgü olarak, özellik belirten bir sonek olarak kullanılır. Sözcüğün bütününe ait değildir. Hatta, Türkçe soyadı taşıyan Pontos kökenlilerde bile bu böyledir. Örneğin: Terzi-dis, Kuyumci-dis, Kahveci-dis gibi. Helence'den örnek olarak Triantafili-dis, Theodori-dis, Flori-dis gibidir. Posidon'un adı, bir başka kaynakta "Themel(iukhos) ve Tehemel(iukhon) = temeli olan, temelleri koruyan" olarak geçer. Bu sözcüğün "iukhos" ve "iukhon" bölümü de sonek olarak Themel sözcüğüne eklidir (4)
Biraz da Posidon'u tanıyalım
Mitolojiye göre Posidon, Olimpos'un baş tanrısı Dias'ın (Zeus) kardeşi olmasına karşın, onun buyruğuyla hareket etmekten hoşlanmayan ve zaman zaman ona karşı çıkan biridir. Yani dik başlıdır. En az Dias kadar güçlüdür. Sahip olduğu üçlü 'yaba'yı denize fırlattığında, büyük dalgalar ve depremler yaratabilen Posidon, aynı zamanda denizde adalar meydana getirebilecek güçtedir. İmroz ve Tenedos yakınlarında bir yerde, deniz altında bir sarayda yaşar. Olimpos'ta bulunan diğer tanrılarla bir arada kalmaktan hoşlanmamasına rağmen, bazen Olimpos'a çıkarak toplantılarına katılır. Eşi Amfitriti'dir ancak kendisinden hiç çocuğu olmaz. Ne var ki, Posidon ikide bir âşık olup kurduğu evlilik dışı ilişkiler sonucu, birçok çocuk sahibi olur. Sembolleri arasında ağaç, at ve delfin vardır. Posidon için düzenlenen yortuların birisi "İsthmio" adıyla bilinirdi. Bu yortu, her yıl Nisan ayının son günlerinde icra edilirdi. Bir diğeri ve sadece kendine ait olanı Posidonia yortusuydu. Bu yortular gemi, at, spor ve müzik yarışmalarıyla gerçekleştirilirdi. (5) Posidon'un sıraladığımız özelliklerine dikkat edildiğinde, onun hem ulaşılması zor bir güç, kendi başına buyruk hem de zamparalığıyla ün kazanmış yarı komik bir karakter olduğu görülüyor. Dolayısıyla Temel'in, binlerce yıllık tarih tüneline gizlice sızarak, günümüze kadar "denizin çocuklarına" eşlik edebilmeyi başaran Posidon olması güçlü bir olasılıktır. Eğer öyleyse, onu anma tarihinin, Posidon adına düzenlenmiş şenliklerin tarihi olmalıdır.

Kaynakça:
1. Ömer Asan, Pontos Kültürü.
2. Özhan Öztürk, Karadeniz Ansiklopedisi madde. K-Z s.1078, D. Dimitraku, Mega Leksikon Elinikis Glosis, madde. E-K s.3316, Sevan Nişanyan Çağdaş Türkçenin Etmolojik Sözlüğü.
3. Maria Mavromataki Mytologie und Kulte Griechenlands.
4. Dimitrios Dimitraku, Mega Leksikon Elinikis Glosis madde. E-K s.3316, Liddel & Scott, Mega Leksikon tis Ellinikis Glossis madde. E K s. 468.
5. Azra Erhat, Mitoloji sözlüğü, Sofia N. Sfiroera .İ Mythologia ton Elinon.