Virgül bizi kesmez

Alıntıları, konuşmaları, eser adlarını çerçeveleyen veya içindekine dikkat çeken "tırnak", postmodernizmden yadigar yeni bir görev edindi: Ödünç alınan, araya mesafe konması gereken kavramları metinden "ayırmak".
Haber: NERMİN KETENCİ / Arşivi

Alıntıları, konuşmaları, eser adlarını çerçeveleyen veya içindekine dikkat çeken "tırnak", postmodernizmden yadigar yeni bir görev edindi: Ödünç alınan, araya mesafe konması gereken kavramları metinden "ayırmak". Çok sevildi, çok sayıldı. Konuşma esnasında havaya bile çizilir oldu. O kadar çok kullanıldı ki apostrof gibi bayağı aşındı denebilir. Yol kenarındaki minik yeşil bir alanda şöyle bir örnek vardı: "Çiçek gibi İstanbul" için. Tırnakları atsanız kastedileni yanlış anlama olasılığı var mı? Varlığı neye yarıyor, belli değil. Çok inat ediyorsanız, "çiçek gibi"yi tırnak içine alın yeter...
Yeni favorim noktalı virgül. Bir kere çok asil, otoriter; konduğu yere "söyleyeceklerim ciddi" anlamı veriyor. Virgülse mütevazı, işlevsel ve her derde deva, sade mi sade bir işaretimiz, bu yüzden kimilerini kesmiyor. Uzun cümlelerde yüklemden ırak özneyi görüvermemizi; sözcük öbeklerini, sıralı cümleleri bir bakışta ayırt etmemizi, böylece metni yorulmadan anlayabilmemizi ona boçluyuz. Marifeti saymakla bitmez, diğer havalı işaret olan tırnağın işini bile görür. Meşhur "Oku, baban gibi..." "Oku baban gibi,..." örneğinden bilindiği üzere çok önemli farklar yaratma gücü var. Var da kadri biliniyor mu? Hayır, bilinmiyor.
Birileri nedense virgüle itibar etmemeye, onun yerine noktalısını kullanmaya karar vermiş. Sıralı nesneler vs. arasına bile şık diye noktalı virgül konduruyorlar. Duyurularda hitap edilen kişiden sonra koyuluyor, insan şöyle bir kendine gelmek zorunda kalıyor. İDO'nun bir iskelede asılan duyurusu "Sayın ...;" diye başlıyor, iskele verilmeden atladığımı mı görmüşler diye irkiliyorsunuz.
Halbuki noktalı virgülün alanı sınırlı. Mesela öğeleri arasına virgül konmuş sıralı cümleleri ayırır; birbirini tamamlayan veya neden-sonuç bağlantısı veren "ancak", "çünkü" gibi bağlaçlarla eklenen cümlelerin arasına iyi gider falan. Noktalı virgülün iki nokta kadar ağırlığı yoktur, takip eden harfi büyütmez. (İki nokta da sonrası "cümle" değilse ilk harfi büyütmez ama konuyu saptırmayalım.) İki işaret arasında hangisi olduğunu kesinleştirememiştir, iki noktanın kararsız kardeşidir. Burada bitirebilirdim ama söyleyeceklerim var, sabret, bir nefeslen, demektir. Okurun, kendini kaptırıp upuzun cümleleri art arda sıralayan ve kafaları iyice karıştıran yazarlara küfretmemesi için icat edilmiştir. Noktalı virgülleri ekleye ekleye 8-10 satırlık, hatta sayfalardan taşan cümleler kurulabilir. Çok bilmiş yazarların zaman sınırı tanımayan düşünceleri ya da girift olayları, okuru peşi sıra sürükleyerek anlatma yeteneklerini sergilerken yararlandıkları faydalı bir araçtır. Sözcükleri, cümlecikleri, virgülleri ardı ardına aştığı halde bir türlü noktaya ulaşıp ferahlayamayan okurun sinirleri her noktalı virgülden sonra biraz daha gerilir; yazar alenen meydan okumaktadır, kuyruğu yanmış kedi gibi dolandırıp tıknefes bıraktığı okura, maharetine parmak ısırttırmayı kafaya koymuştur. Cümleyi kazasız belasız sonuna kadar getirebilen yazar tebrik edilir, getiremeyenle yollar ayrılır.
Virgüle itibarını iade vakti gelmiştir. Virgül kullananların, noktalı virgüllü cümle kurma hakları saklıdır.