Michael Haneke usulü 'Türlerin kökeni'...

Michael Haneke usulü 'Türlerin kökeni'...
Michael Haneke usulü 'Türlerin kökeni'...

Beyaz Bant?taki kadrajlar Ingmar Bergmanvari bir atmosfer yayıyor.

Sert ve huzursuz edici filmlerin yönetmeni Michael Haneke'nin, geçen yıl Cannes'de 'En iyi film' seçilen son çalışması 'Beyaz Bant', bugün vizyona giriyor. Film izleyicisine, 1. Dünya Savaşı öncesi küçük bir Alman köyündeki hiyerarşiden ve ilişkilerden yola çıkarak Nazizmin köklerine doğru bir yolculuk yaptırıyor
Haber: UĞUR VARDAN / Arşivi

FİLMİN FOTOĞRAFLARI VE FRAGMANI İÇİN TIKLAYIN

 

VİZYONDAKİ DİĞER FİLMLERİ GÖRMEK İÇİN TIKLAYIN

 

Not: İzlendikten sonra okunması tavsiye olunur
İnsan doğasına ait tuhaflıkları araya hiçbir ‘yumuşatıcı engel’ koymaksızın önümüze atan ve hazmı zor sert filmleriyle kendi yolunda her daim yalnız yürümeyi tercih eden Michael Haneke, 2005 tarihli çalışması ‘Saklı’da (Cache) Avrupa medeniyetinin, ‘medeniyetler savaşı’ndaki konumunu tarif etmeye çalışıyordu. 2008’de, eski bir projesi olan ‘Ölümcül Oyunlar’ı (Funny Games) bir de Amerikan topraklarında çeken Avusturyalı büyük usta, son çalışması ‘Beyaz Bant’ta (Das weisse Band) adeta, ‘Saklı’nın köklerine iniyor ve yaşlı kıtadaki faşizmin ‘ergenlik dönemi’nde dolaşıyor.

Köyümüze geri dönelim
Geçen yıl Cannes’dan ‘Altın Palmiye’ zaferiyle dönen ‘Beyaz Bant’ta hikâye, 20. yüzyılın başlarında, küçük bir Alman köyünde geçiyor. Haneke, kamerasını uzattığı köy tasvirinden baron, papaz, çiftçi, öğretmen, doktor, çocuklar gibi karakterler seçiyor ve bir anlamda küçük çaplı bir toplumsal modele soyunuyor. Bu ataerkil yapıda, kadınlar edilgen erkekler ise baskın ve buyurgan. Yaşlılık dönemi sesiyle öyküyü anlatan konumundaki öğretmen ise bu yapının belki de en idealize karakteri ve bir anlamda, ‘aydın’ı temsil ediyor. Lakin, o da öyküdeki varlığıyla Avrupa entelijansiyasının bir anlamda ‘teoride iyi ama pratikte işlevsiz’ prototipine ses veriyor (öğretmenin, baronun çocuklarına bakan genç Eva’yla yakınlığı da, filmin romantizme göz kırptığı ve bu sert iklimde kırılganlaştığı tek yan hikâye).
Film, köyün doktorunun atıyla evine dönerken geçirdiği bir kazayla başlıyor. İki ağaç arasına gerilen ince bir tel, atın düşmesine ve doktorun da kolunu inciterek bir süreliğine hastaneye kaldırılmasına neden oluyor. Bu olay, köydeki sonradan gerçekleşecek faili meçhul kimi tuhaflıkların öncüsü oluyor. Baronun hizmetinde çalışan çiftçinin karısı kazada ölüyor, baronun minik oğlu önce dayaktan geçirilip ayağından bir ağaca asılı olarak bulunuyor, köydeki heybetli bir konakta yangın çıkıyor, doktorun yanında yaşayan ebenin özürlü oğluna işkence yapılıyor vs. Film boyunca, biz bu öykünün nereye varacağını merak ederken, adımıza olayları takip eden öğretmen de, bir dedektif gibi takılsa da, nihayetinde onun da elinden gelen bir yere kadar oluyor (çünkü o da nihayetinde bu sistemin devamından yana).

Masumiyet mi, o da ne?
Haneke, belki de izlenmesi en rahat filminde (bunu şiddetle olan ilişkisi kadar metaforlar açısından da söylüyorum), öyküsünü anlatıyor ve bize, ancak finalden sonra düşünce fırsatı tanıyor. ‘Beyaz Bant’, polisiye örgüsü kadar karakterlerin birbirleri arasındaki ilişkilerden çıkarılacak ‘dersler’le dikkat çekiyor. Sınıf savaşları arasında biçimlenen hayatta, faşizmin ayak seslerini yavaş yavaş duymak mümkün. Nihayetinde öykünün sonlarına doğru Saraybosna’da Arşidük Ferdinand’ın vurulduğunu ve herkesin (yani büyük Avrupa ailesi fertlerinin), bu olaydan sonra çıkan savaştaki yerini aldığını öğreniyoruz.
Haneke, öykü boyunca yaptığı vurgularla Alman ulusunun Nazizme olan sevdasının, 30’larda, ‘vatandaşı’ Adolf Hitler’in ortaya çıkmasıyla değil, yüzyıl başındaki bu ‘hayali’ köy modeliyle zaten yavaş yavaş filizlendiğini ve ‘badem bıyıklı’yla da ürünlerin alındığını ima ediyor (gibi geldi bana). Öte yandan film görüntü yönetmeniği Christian Berger’in enfes siyah-beyaz kadrajlarıyla etrafa (Ingmar) Bergman tadı yayıyor. Ama iş bu kadarla kalmıyor; genel tasvir Lars von Trier’in özellikle ‘Dogville’i türünden bir atmosfer de yaratıyor. Çocukların toplu halde dolaşırken yüzlerine yansıyan ruh ifadeleri de bilumum modern ve post-modern gerilimleri çağrıştırıyor (mesela New York Times’ın eleştirmeni A. O. Scott bu noktada, 60’ların ünlü İngiliz gerilimi ‘Village of the Damned’ı hatırlamış).
Bütün bu toplumsal denge içinde filme ismini veren ‘Beyaz Bant’ ise (ki bu ‘Bant’ meselesinin köklerine, dün Fatih Özgüven köşesinde açıklık getirmiş), köy papazının, masumiyeti temsilen kendi çocuklarına taktığı bir tür nişâne. Lakin bu nişâne, zamanla aslında bütün yalanları örtbas etmeye yarayan bir simgeye dönüşüyor. Bant olsa da olmasa da, ‘kötülük’ ve de ‘şiddet’ köyde alıp başını gidiyor. Küçük kızın kafesteki kuşu makasla ortadan kaldırması ise, ilkokul dönemimde okuduktan sonra zihnimde uzun süre etkisini koruyan Ömer Seyfettin’in ‘İlk Günâh’ adlı hikâyesini hatırlattı bana.

Küçüğün küçüğe yaptığı...
Sonuç? 68 yaşında, dünyanın gidişatına ilişkin filmler üretmeyi sürdürürken ‘kötülük’le olan bağını her dem taze tutan Haneke, ‘Beyaz Bant’ta elbette ki küçük bir Protestan Alman köyünden yola çıkıyor ve Nazizmin yeşermesine ilişkin bir hikâye anlatıyor ama vardığı noktanın evrenselliği tartışılmaz. Gündelik hayattaki faşizm, bir kartopu misali yuvarlana yuvarlana büyür ve günün birinde sistemin temel şiarına dönüşür. Kuralları ve mutlak değerleri sorgulamanın tam da zamanı... Dünyanın bu yöresinden bakarsak da hem içeride hem de dışarıda demek istiyorum.
Tabii zamanlama da ilginç. Türkiye bu aralar büyüklerin küçüklere olduğu kadar, küçüklerin de daha küçüklere yaptığı ‘kötülük’leri (Siirt ve Manisa’yı kastediyorum elbet) tartışıyor. Bazen bizim gerçeklerimiz, Haneke’nin öngörülerini bile aşıyor sanki...


    ETİKETLER:

    Faşizm