Başbakan'ın bilgisine sunulur

Uygulamalar farklı
Başbakan Erdoğan'ın karşı çıktığı kota sistemini tüm gelişmiş ülkeler uyguluyor. Kadınların siyasette söz hakkına sahip olmalarını amaçlayan kota uygulamaları Fransa, Yunanistan ve Arjantin'in anayasalarında yer alan bir hak. Belçika ve İspanya ise kotayı seçim yasalarıyla düzenliyor.
Görev partilerin
Kota sistemi çoğu ülkede siyasi partilere bırakılıyor. Almanya, Britanya, Avusturya, İtalya, İsveç, İsviçre gibi pek çok ülkede partiler kadınlara belirli oranlarda kota hakkı veriyor. Danimarka gibi bazı ülkeler ise eşitlik sağlanınca kotadan vazgeçmiş.

Partilerde durum

Nimet Çubukçu 'Kotayı partiler koysun' diyor ama AKP'de kadın kotası yok.
MHP ve DSP'nin tüzüğünde de kotaya yer verilmemiş.
CHP'de parti yönetim organlarıyla yerel ve genel seçimlerde yüzde 25 kota var.
En yüksek oran DTP'de: Yüzde 40.
ÖDP'de kota yüzde 30'la yüzde 50 arasında değişiyor.
Anavatan'da yüzde 33.

İSTANBUL - Türkiye, 'Malezya' tartışmasını çoktan geride bıraktı, şimdi 'Ruanda olur muyuz?' konusunu konuşuyor. Türkiye ile Ruanda'nın kıyas nedeni ise kadınlara siyasette kota. Konu, kadınlara siyasette kota isteyen Kadın Adayları Destekleme ve Eğitme Derneği (KADER) Başkanı Hülya Gülbahar'ın, Meclis'in 1 Ekim'deki açılış resepsiyonunda Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'ın yanına giderek 'kadınlara kota düzenlemesi' istemesiyle açıldı.
KADER daha önce siyasette daha çok kadın görmek için birçok ünlüye 'bıyık takıp' kampanyalar düzenlemişti. Ancak son seçimde Meclis'e sadece 50 kadın milletvekili girebilmişti. Gülbahar, Erdoğan'a "Kota Ruanda'da bile var" deyince, Başbakan kızdı: "Ruanda mı olmak istiyorsunuz, buyrun olun."
Ancak Başbakan'ın, kadınlara kotayı 'Ruanda'yla sınırlaması, Batı'daki örneklerini görmemesi dün Radikal'in manşetine 'Başbakan yanlış biliyor' başlığıyla yansıdı. Kadın kotalarından örnekler veren Radikal, bugün de onlarca ülkede konu nasıl düzenlenmiş, inceliyor.
Kota sistemi, siyasal karar organlarına seçilecek kişilerin belirlenmesinde uygulanan seçim usullerine özel hükümler eklenerek kadınlara belli oranda yer ayrılmasını öngörüyor. Dünya çapındaki kota uygulamalarına bakıldığında ise ülkeler arasında bazı farklılıklar dikkat çekiyor. Bazı ülkelerde kota sistemi, anayasa ve seçim yasalarıyla düzenlenirken, çoğu ülkede kota siyasi partilere bırakılıyor.
Eşitlik reformu
Kadın örgütlerinin yıllardır yasallaşması için mücadele ettiği kadın kotası, Başbakan Erdoğan ile KADER Başkanı Hülya Gülbahar'ın tartışmasıyla gündemin başına yerleşti. Gülbahar, Erdoğan'ı Meclis açılış resepsiyonunda yakalayıp konuyu açtı.
FOTOĞRAF: RIZA ÖZEL / AA


Fransa, Yunanistan ve Arjantin kadın kotasının anayasayla güvence altına alındığı ülkelerden. 1999'da 'eşitlik reformu'nun kabuledildiği Fransa'da, anayasa 'seçimle oluşan kurumlara kadın ve erkeğin eşit olarak gelmesini' öngörüyor. 2000'deki seçim yasası değişikliği de, yerel ve bölgesel düzeydeki tüm seçimlerde de kadınlarla erkeklerin eşit katılımını zorunlu hale getirdi.
Yunanistan'da ise ulusal parlamento için anayasal bir kota düzenlemesi bulunmuyor. Ancak anayasa, yerel ve bölgesel hükümet seçimlerinde her cinsiyetin eşit temsil edilmesini şart koşuyor.
Yasal aday kotası uygulamaya başlayan ilk ülke olan Arjantin'de de anayasada kota düzenlemesi bulunurken, kota yasası da, parti listelerinin yüzde 30'unun kadın adaylardan oluşmasını şart koşuyor.
Belçika ve İspanya gibi ülkeler, kota sistemini anayasa değil seçim yasası çerçevesinde düzenlemiş. Belçika'da, 2002'deki seçim yasası düzenlemesiyle aday listelerinde kadın ve erkeklerin eşit temsil edilmesi öngörüldü. İspanya'daysa Mart 2007'de 'Eşitlik Yasası'nın çıkarılmasıyla değiştirilen seçim yasasına 'dengeli temsil ilkesi' eklenmiş. Ülkedeki siyasi partiler genel, bölgesel, yerel ve Avrupa seçimlerinde erkek ve kadın adaylar için en az yüzde 40'lık kota uygulamak zorunda.
Kota uygulamasını partilere bırakanlar arasında ise kadınların siyasi hayata katılım mücadelesinin köklü olduğu ülkelerin çoğunlukta olduğu dikkat çekiyor. Örneğin Danimarka'da siyasi partilerin kota uygulamasını benimsemesi 1970'lere dayanıyor. Sosyalist Halk Partisi, 1977'de getirdiği yüzde 40'lık kotadan 1996'da vazgeçmiş. Kota uygulamasının bırakılması, kadınların siyasete ısınmasına ve parlamento ile seçilmiş kurumlardaki kadın sayısının artmasına yoruluyor.



Kadınlar Türk partilerinin yalnız 'gönlünde'!
ANKARA- Türkiye'de kadın kotası Anayasa ve yasalarda yer almadığı için partiler düzenlemeye tüzüklerinde isterlerse yer veriyor. Ancak, kotayı tüzüğünde düzenleyen parti sayısı çok değil.
Bugün TBMM'de temsil edilen partilerden iktidardaki AKP'nin tüzüğünde kadın kotasına ilişkin hüküm yok. AKP yönetimi sık sık kota uygulamasının da eşitlik ilkesine aykırı olacağı görüşünü dile getiriyor. Tüzüğünde bu konuda düzenlemeye yer vermeyen bir diğer parti ise MHP. MHP yönetimi de bu konuda kendilerini "Bizde kadın kotası yok. Ama, bu işi üstlenen, hizmet veren herkese MHP'de yer var. Biz cinsiyete çok takılmıyoruz" diyerek savunuyor.
DSP'nin mahallelerinde var
DSP'nin tüzüğünde de kadın kotasına ilişkin hükümlere yer verilmiyor. DSP yönetimi, "Düzenleme yok ancak 10 kişilik mahalle örgütlerinde en az iki kadının bulunması zorunluluğu var. Mahalle örgütlerinde yer alan kadınlar il ve ilçe yönetimlerine yükseliyor. İstanbul'daki ilçe örgütlerinin yarısı kadınlardan oluşuyor" diye konuşuyor. TBMM'de sadece genel başkanla temsil edilen BBP de tüzüğünde kadın kotasına yer vermeyen partiler arasında.
En çok ÖDP'de ama...
Kadın kotasına tüzüğünde uzun süreden beri yer veren partilerin başında CHP geliyor. CHP'de parti yönetim organları ile yerel ve genel seçimlerde yüzde 25 oranında kadın kotası uygulanıyor. DTP'de ise kadın kotası yüzde 40 olarak belirlenmiş durumda. Kadın kotasını en yüksek oranda uygulayan partilerden biri TBMM'de bir milletvekiliyle temsil edilen ÖDP. Ufuk Uras önderliğindeki ÖDP tüzüğüne göre, her türlü organ seçimlerinde kadın üyelerin seçimi için, organ tam sayısının yüzde 30'u oranında lehte ayrımcılık uygulanır. Ancak bu oran aday olmaları halinde organ tam sayısının yüzde 50'sine yükseliyor. Anavatan Partisi'nin de tüzüğünde kadın kotası yüzde 33 oranında düzenleniyor.


Kotayı yasayla düzenleyen ülkeler
İSPANYA: Seçim yasası Mart 2007'de 'Eşitlik Yasası'nın çıkarılmasıyla değiştirilmiş. Bu yasayla birlikte seçim yasasına 'dengeli temsil ilkesi' getirilmiş. Buna göre, siyasi partiler genel, bölgesel, yerel ve Avrupa seçimlerinde erkek ve kadın adaylar için en az yüzde 40'lık kota uygulamak zorunda.
BELÇİKA: 2002'deki yasal düzenlemeyle aday listelerinde kadın ve erkeklerin eşit temsil edilmesi öngörüldü. Bu yasanın uygulandığı ilk seçimde, parti listelerinin ilk üç sırasında da ne sadece erkek ne de sadece kadın adaylar yer alabiliyordu. İkinci seçimdeyse, bu kural ilk iki sıra için uygulandı. Siyasi partiler, 2002 tarihli bu yasaya uymak zorunda olduğundan kota sistemi uygulamayı bıraktı.
HİNDİSTAN: Seçim yasasına göre yerel organlardaki üyeliklerin yüzde 33'ü kadınlardan oluşmalı. Halk Kongresi Partisi'nin yüzde 15 kadın kotası var.
ENDONEZYA : Seçim yasasında, 'Her siyasi parti ulusal, yerel ve kent meclislerine, kadınlara en az yüzde 30 temsil hakkı vererek her seçim bölgesindeki aday listesini oluşturabilir' maddesi yer alıyor.
MISIR: Seçim yasası, 1979'da meclisin 360 koltuğunun 30'unun kadınlara ait olmasını öngörüyordu. Ancak bu yasa, 1986'da seçim yasalarındaki genel düzenleme sırasında kaldırıldı.
BREZİLYA: 2000'deki yasal düzenlemeyle, meclisler, federal meclisler ve belediyelerde kota oranı yüzde 30 olarak belirlendi.
BOLİVYA: 2001'de seçim yasasında yapılan değişiklikle, parlamentonun alt kanadı için hazırlanan listelerde, her üç adaydan en az birinin kadın olması, üst kanatta da her dört adaydan birinin kadın olması öngörüldü. Ayrıca kent konseyleri için de yüzde 30'luk cinsiyet kotası uygulanıyor.
KOLOMBİYA: 1999'da çıkarılan 'Kota Yasası'yla parlamentonun iki kanadı için de yüzde 30 kadın kotası getirildi. 2001'de Yüksek Mahkeme, bu yasayı anayasaya aykırı bulup iptal etti. 2002'de çıkarılan yeni bir yasayla ise idari, yasama ve adli oganlardaki üst düzey makamlar için yüzde 30 kadın kotası getirildi.
MAKEDONYA : Seçim yasasına göre yüzde 30 kadın kotasına uymayan partiler seçime giremiyor.


Kotayı anayasayla düzenleyen ülkeler
FRANSA: 1999'daki 'eşitlik reformu' diye anılan anayasa değişikliğiyle 'seçimle oluşan kurumlara kadın ve erkeğin eşit olarak gelmesi kuralı'yla 'siyasi partilerin eşit katılımı kolaylaştırmaktan sorumlu olduğu' kabul edildi. Fransa, 2000'de seçim yasasında yaptığı değişiklikle, yerel ve bölgesel düzeydeki bütün seçimlerde kadınlarla erkeklerin eşit katılımını zorunlu hale getirdi. Nispi temsil sistemiyle yapılan tüm seçimlerde, kadınlar ve erkekler, listelerde ardışık sırayla yer almalı ve altı adaydan oluşan her grup için herhangi bir sırada olmak üzere üç erkek ve üç kadın eşitliği sağlanmalı. İki turlu çoğunluk oylamasının kullanıldığı seçimlerde partiler, tüm seçim bölgelerinden toplam olarak yüzde 50 kadın ve yüzde 50 erkek aday göstermek zorunda. Partilerin, seçim bölgelerinin yarısında kadın aday göstermeleri şart. Sosyalist Parti de 1990'dan beri yüzde 50 kota uyguluyor.
YUNANİSTAN: Anayasa, yerel ve bölgesel hükümet seçimlerinde her cinsiyetin eşit temsil edilmesini şart koşuyor. Üçte biri kadın adaylardan oluşmayan listeler kabul edilmiyor. PASOK partisi, en az yüzde 40 kadın kotası uyguluyor.
RUANDA: Anayasanın 9. maddesinde, 'Ruanda Devleti, karar alma makamlarında en az yüzde 30 oranında temsil edilmesini garantilemeyi taahhüt eder' deniliyor. 82. maddeyse, '26 üyeli Senato'nun yüzde 30'unun kadınlardan oluşmasını' öngörüyor. Seçim yasasına göre de 80 üyeli meclisin 24'ü kadınlardan oluşmak zorunda. İki üyelik gençlik konseyine, bir üyelikse engelliye veriliyor. Ayrıca yerel düzeyde kadın konseyleri ve sadece kadınların aday olduğu paralel bir sistem de mevcut.
ARJANTİN: Yasal aday kotası uygulamaya başlayan ilk ülkArjantin'de anayasanın 37. maddesi, 'Siyasi parti makamları ile seçimle işbaşına gelinen makamlarda kadınlarla erkekler arasında gerçek fırsat eşitliği, parti tüzüklerinin ve seçim sisteminin düzenlemeleriyle garanti edilmeli' diyor. Kökeni, Juan Peron'un yüzde 30 gönüllü parti kotası uygulaması nedeniyle kadın vekil sayısının yüksek olduğu 1950'li yıllara dayanan Kota Yasası uyarınca, parti listelerinin yüzde 30'u kadınlardan oluşmalı.


Kotayı partilerin tercihine bırakan ülkeler
ALMANYA: Sol Parti (Die Linkspartei) ile kota uygulamaya 1986'da başlayan Birlik 90/ Yeşiller, parti listesinde yüzde 50 kadın kotası uyguluyor. Kota uygulamaya 1996'da başlayan Hıristiyan Demokrat Birlik'te (CDU) ise adayların en az üçte birinin kadın olması öngörülüyor. Eğer bu orana ulaşılamazsa, CDU delegeleri için yapılan parti içi seçim tekrarlanıyor. Sosyal Demokratlar ise kota uygulamaya 1988'te başladı. Kota oranı 1990'da yüzde 25, 1994'te yüzde 33 ve 1998'te yüzde 40'a çıkarıldı.
AVUSTURYA: Bazı siyasi partilerin kendi seçim kotaları var. Yeşiller/Yeşil Alternatif, 1993'ten beri yüzde 50, Avusturya Halk Partisi 1995'ten beri yüzde 33.3 ve Avusturya Sosyal Demokrat Partisi de 1985'ten beri yüzde 40 kadın kotası uyguluyor.
DANİMARKA: Daha önceden kota sistemini benimseyen siyasi partiler de bu uygulamayı bıraktı. Örneğin Sosyalist Halk Partisi, 1977'de getirdiği yüzde 40'lık kotadan 1996'da vazgeçti. Sosyal Demokrat Parti ise parti kademeleri ile yerel ve bölgesel seçimler için getirdiği yüzde 40'lık kotayı 1996'da bıraktı.
BRİTANYA: Liberal Demokratlar, 2001'de parti aday listesinin yüzde 40'ının kadın olması hedefini benimserken, 2005 seçimlerinde de 'kazanabileceği seçim bölgelerinin' yüzde 40'ında kadın aday gösterdi. İşçi Partisi ise 2005 seçimlerinde 'kazanabileceği 30 güvenli seçim bölgesinde' sadece kadınlardan oluşan aday listesiyle seçime girdi.
İSVEÇ: Sosyal Demokrat İşçi Partisi 1993'ten, Sol Parti ile Yeşiller Partisi de 1987'den beri yüzde 50 kadın kotası uyguluyor.
İSVİÇRE: 1996 ile 2000'de anayasada kota düzenlemeleri yapılmasına ilişkin meclise sunulan öneriler reddedildi. Ancak partiler kota uyguluyor. Sosyal Demokrat Parti'nin aday listelerinde yüzde 40 kadın kotası var.
İTALYA: 1993'te iki anayasal kota düzenlemesi yapıldı. İlk düzenlemede, 'parti listelerinde ne kadın ne erkek adayların oranının yüzde 75'i geçemeyeceği', ikincisinde 'erkek ve kadın adayların parti listelerinde dönüşümlü olarak yer alacağı' öngörüldü. Ancak 1995'te anayasa mahkemesi, 'eşit muamele yasasını ihlal ettiği' gerekçesiyle yasaları anayasaya aykırı bulup ihlal etti. Siyasi partiler kota uyguluyor. Yeşil Federasyon yüzde 50, Komünist Yeniden Oluşum Partisi yüzde 40, Solun Demokratları Partisi yüzde 40 kadın kotası uygularken, Demokrat Sosyalistler'de ise her iki cinsiyetten adayların oranı yüzde 66'yı geçemiyor.
HOLLANDA: İşçi Partisi, aday listelerinde yüzde 50 kota uygularken, Yeşil Sol Partisi de kota uyguluyor ancak yüzdesi belirsiz.
LİTVANYA: Sosyal Demokratik Parti, listelerin en az üçte birinin kadın adaylardan oluşmasını öngörüyor.
POLONYA: Demokratik Sol Birlik parti kademelerinde ve aday listelerinde yüzde 30 kota uyguluyor. İşçi Birliği Partisi'nde yüzde 30 kota var.
MACARİSTAN: Sosyalist Parti yüzde 20 kadın kotası uyguluyor.
ÇEKYA: Sosyal Demokrat Parti yüzde 25 kadın kotası uyguluyor.
HIRVATİSTAN: Sosyal Demokratik Parti yüzde 40 cinsiyet kotası uyguluyor. Parlamentoya kadın vekil sokabilen partilere yüzde 10 daha fazla fon veriliyor.
KANADA: Yeni Demokratik Parti, 1985'te federal seçimlerdeki adaylarının yüzde 50'sinin kadın olmasını hedeflemiş.
AVUSTRALYA: İşçi Partisi, 2002'de parti kademeleri ile devlet ve federal makamlar için gösterdiği adayların yüzde 40'ının kadın olmasını şart koştu.
ÇİN: Ulusal Halk Kongresi, Ocak 2008 döneminde 'kadın milletvekili sayısı yüzde 22'den daha az olmamalı' kararı aldı.
TAYLAND: Demokrat Parti, yüzde 30 oranında kadın aday göstermeyi hedefliyor.
CEZAYİR: Ulusal Kurtuluş Cephesi, 48 eyaletteki parti listelerinin ilk beş sırasının ikisini kadın adaylara ayırıyor. Barış Toplumu Hareketi ise bölgesel seçimlerdeki adayların beşte birinin kadın olmasını hedefliyor. Küçük eyaletlerde bu oran üçte bire çıkıyor.
ŞİLİ: Kotalar siyasi partilere bırakıldı. 1988'de yüzde 20 kadın kotası uygulamaya başlayan Demokrasi Partisi, yakın bir zamanda listelerde kadın ya da erkek aday oranının yüzde 60'ı geçemeyeceği kuralını kabul etti. Sosyalist Parti, 1997-1998 seçimlerinde yüzde 30 olan kota oranını, 1999 seçimleriyle birlikte her iki cinsiyet için de yüzde 40-60 oranına yükseltti. Hıristiyan Demokrat Parti de, yüzde 20 kadın kotası uyguluyor.
LÜKSEMBURG: Yeşiller Partisi, parti kademeleri ve aday listelerinde eşit sayıda kadın-erkek aday göstermeye çalışıyor. Hıristiyan Sosyalist Halk Partisi, parti listelerinden yüzde 33 kadın kotasını uygulamayı hedefliyor. Sosyalist İşçi Partisi ise parti kademeleri için yüzde 33 kota uyguluyor.