'Doğu AKP döneminde daha fakirleşti'

İktisatçı Mustafa Sönmez'in hazırladığı Doğu ve Güneydoğu'nun Yoksullaşması ve Çözüm: Barış' başlıklı rapora göre AKP döneminde yaşanan 'büyüme' de, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki 21 kentin kaderini değiştirmeye yetmedi.

İSTANBUL - İktisatçı Mustafa Sönmez'in hazırladığı Doğu ve Güneydoğu'nun Yoksullaşması ve Çözüm: Barış' başlıklı rapora göre AKP döneminde yaşanan 'büyüme' de, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki 21 kentin kaderini değiştirmeye yetmedi. Sönmez'e göre 'Güneydoğu AKP döneminde daha da yoksullaştı':
21 ilde işsizlik tırmandı, yeşil kartlı nüfus oranı yüzde 30'lara dayandı. Bölgede nüfus artarken göç de durmadı. Göçün liderlerinin GAP yatırım bölgesindeki Şanlıurfa ve Diyarbakır olması dikkat çekti.
AKP'nin Türkiye'deki gelir pastasını 400 milyar dolar, kişi başına 5 bin 500 dolara çıkarmakla övündüğünü vurgulayan Sönmez, raporunda, 'bu gelirin haneler arasında nasıl paylaştırıldığını' sorgularken, bölgesel uçurumlara dikkat çekti.
Yatırım var, ama nereye?
Rapora göre 2002-2006 arası tevşik yatırımlarınnın yüzde 39'u Marmara, yüzde 14'ü İç Anadolu, yüzde 12'si Ege, yüzde 9'u da nüfusun yüzde 18'ini barındıran Doğu ve Güneydoğu'ya gitti. Bu payın da yarısı (yüzde 4.5) tek başına Gaziantep aldı. Kalan kısım 21 ile paylaştırıldı.
Rapora göre toplumun refah derecesini göstermek açısından başvurulan iki gösterge 'yeşil kart' ve oto sahipliği de bu bölgelerde alarm verici düzeyde.
2007'de tüm Türkiye'de yeşil kartlı sayısı 8 milyon 633 bin. Bu nüfusun yüzde 41'i Doğu ve Güneydoğu'daki 21 ilde yaşıyor. Türkiye genelinde yeşil kartlı yoksul nüfus, toplam nüfusun yüzde 12'si, bu oran 21 ilde yüzde 30. Yeşil kartlılık oranı Van'daysa yüzde 47'ye dayandı.
2005'te Türkiye genelinde her 1000 kişiye 80 otomobil düşerken bu oran 21 Doğu ve Güneydoğu ilinde 20'ydi.
1000 kişiye düşen özel otomobil sayısı Hakkâri'de yedi, Muş'ta dokuz, Şırnak'ta 10, Bitlis ve Bingöl'de 11'ken Malatya'da bile 41'le ile Türkiye ortalamasının altında.
Sönmez'in raporunda yeşil kartlı sayısı ve özel otomobil sahipliğindeki son veriler AKP iktidarı döneminde bu nüfustaki yoksullaşmanın artmasının 'önemli bir göstergesi' olarak değerlendirildi.
Göç durmuyor
Doğu ve Güneydoğu'nun 21 ilinde nüfus artışı sürerken, bölge, sürekli göç vermeye devam etti. 2000 nüfus sayımında 11 milyon 278 bin olarak belirlenen 21 ilin nüfusu, 2007'de 12 milyon 467 bine ulaştı. Tarım ve hayvancılığa verilen desteklerin azaltılması, can ve mal güvenliği kaygısıyla kırlar boşaldı.
1990-2000 döneminde, 567 bin dolayında göç almasına karşılık 993 bine yakın göç veren 21 ilin, net göçü 10 yılda 426 bini geçti. Nitelikli-niteliksiz işgücü, irili ufaklı sermaye de insanlarla birlikte göç etti. Bu kaynağı çeken Batı'yla Doğu arasındaki uçurum daha da açıldı.
En alttakiler
En son 2001 yılında ölçülen kişi başına gelirde, 21 Doğu ve Güneydoğu ilinin hiç biri Türkiye ortalamasına yetişemedi. 2001'de, Türkiye ortalaması 2 bin 146 dolarken en yoksul Ağrı'da 568 dolardı. 'En zengin' Elazığ'ınki de 1704 dolarda kaldı.
DPT'nin geliştirdiği ve 2003 yılında yayımladığı illerin sosyoekonomik gelişmişlik sıralamasında bölgenin 21 ilinden 17'si 81 ilin en alt 20'lik dilimindeydi.
İşsizlik
Türkiye genelinde yakıcı sorun işsizlik 21 Doğu ve Güneydoğu ilinde, ortalamanın üstünde seyrediyor. Bölgenin tümünde genel işsizlik oranı 2006'da yüzde 10.1 oldu ve yüzde 9.9'luk Türkiye ortalamasını aştı. 2006'da 'resmi işsiz' sayısı 278 bindi. 2006'da Türkiye genelinde yüzde 12.6 saptanan tarım dışı işsizlik Doğu ve Güneydoğu'da 21 ilde yüzde 14.5 oldu.
Doğu ve Güneydoğu'da tarımdaki istihdam 2005'ten 2006 yılına 92 bin azaldı. Tarımın toplam bölge istihdamındaki payı da yüzde 47'den yüzde 40'a indi.
ODTÜ İdari Bilimler Fakültesi mezunu Mustafa Sönmez çeşitli sendikalarda ve basında çalıştı. Sönmez'in 'Doğu Anadolu'nun Hikayesi', 'Türkiye'de Gelir Eşitsizliği, 100 Göstergede Kriz ve Yoksullaşma' gibi kitapları bulunuyor. (anka, Radikal)



'Kaybet-kaybet' formülü!
Doğu ve Güneydoğu'da, 'insan-sermaye göçü ve yatırımsızlık' kısırdöngüsündeki 21 il, kazanamadığı gibi, bütçeye 'kazandıramadı' da. Mustafa Sönmez'in Maliye Bakanlığı'nın rakamlarına dayanarak hazırladığı rapora göre 2006 yılında 21 ilden doğrudan bütçeye aktardığı gelirler 2.9 milyar YTL'ye yakındı. Merkeze kaydedilen gelirlerden bölgenin payına düşenlerle bu, 5.8 milyar YTL yani, Türkiye'nin bütçe gelirleninin yüzde 3.3'ü oldu. 21 ilin bütçe harcamalarından doğrudan aldığı paysa 11.3 milyar YTL oldu.
Özetle 2006'da Doğu ve Güneydoğu, bütçe gelirlerine yüzde 3.3 oranında katkıda bulunurken bütçe harcamalarından yüzde 19 pay aldı. Hakkâri her 100 YTL'lik harcamaya karşılık bütçeye 8 YTL katkıda bulundu. Merkezi bütçeden bölgede yapılan harcamaların yüzde 29'u asker-polis harcaması oldu. Bu konuda Türkiye ortalaması yüzde 13. Tunceli yüzde 64'le asker polis harcamasına genel bütçeden en çok pay ayıran il oldu.