Kalıcılar çözüm getirmedi

Depremzedelerin, geçici barınma sorunlarının çözülmesi için Bayındırlık ve İskân Bakanlığı tarafından Adapazarı, İzmit, Kocaeli, Yalova, Düzce ve Bolu'da...
Haber: TİMUR SOYKAN / Arşivi

Depremzedelerin, geçici barınma sorunlarının çözülmesi için Bayındırlık ve İskân Bakanlığı tarafından Adapazarı, İzmit, Kocaeli, Yalova, Düzce ve Bolu'da toplam 40 bin prefabrik konut inşa edildi. Kalıcı konutlara yerleşmelerin başlamasıyla boşalacağı düşünülen prefabrik konutlar için binlerce depremzede sıra bekliyor. Büyük çoğunluğunu depremden önce kiracı olan ve kalıcı konutlardan hak sahibi olamayanların
oluşturduğu depremzedeler için daha uzun süre prefabrik konutlar tek adres olacak.
Binlerce kişi sırada
100 milyon liralık kira yardımlarının Mart 2001 tarihinde kesilmesinin ve yaşanan ekonomik krizin ardından her gün onlarca depremzede, boşalan prefabriklerin kendilerine verilmesi için valiliklere başvuruyor. Boşalan prefabriklere hemen yeni aileler yerleştirilirken binlerce kişi sırada bekliyor.
Boşalmıyor, doluyor
Adapazarı'nda da her gün onlarca kişi prefabrik konut başvurusu yapıyor. Sakarya Valiliği'nin verilerine göre, 12 ayrı bölgede kurulan 10 bin 375 prefabrik konutta, yalnızca 631 kalıcı konut hak sahibi oturuyor. Diğer konutlarda ise evleri hasar gören kiracılar ya da sağlık raporlarıyla konutlarda oturmaya hak kazanan depremzedeler barınıyor. Vali Yardımcısı Mükerrem Ünlüer, prefabrik konutlar için her gün onlarca başvuru yapıldığını belirterek, dilekçelerin tamamının işleme konulduğunu, ancak yeterli prefabrik konut bulunmadığını söyledi.
İşgal altında
Ancak binlerce ihtiyacı olan depremzede konut beklerken prefabrik konutların amaç dışı kullanıldığı, ihtiyaç sahibi olmayanlar tarafından işgal edildiği biliniyor. Körfez-Yeniköy Prefabrik Köyü Müdürü Hamdi Tokmak, yaptıkları çalışmalar sonucunda depremden sonra bölgeye gelen ve kaostan yararlanarak prefabrik konut alan çok sayıda kişinin bulunduğunu ifade etti. Bazı konutların aylardır boş, bazı konutların ise depo olarak kullanıldığını belirten Tokmak, 350 konuttan depremzede olmayanların çıkartılarak
ihtiyaç sahiplerinin yerleştirildiğini söyledi.
Deprem felaketinin ardından dünyanın ve Türkiye'nin dört bir yanında düzenlenen kampanyalarda toplanan yardım paraları ile inşa edilen prefabrik konutlardan kira alınıyor. Düzce Valiliği, prefabrik konuta yeni yerleştirilenlerden, aylık 25 milyon lira alıyor. Deprem felaketinden sonra 87 ülkede ve Türkiye'nin dört bir yanından düzenlenen yardım kampanyaları ile 159 trilyon lira toplandı. Deprem hesapları inceleme ve denetleme komisyonunun düzenlediği rapora göre toplanan para yardımlarının 107 trilyon lirası prefabrik konutların altyapısı ile birlikte inşası
için kullanıldı. Depremzedeler, "Bi- zim için toplanan yardımlar ile yapılan prefabriklerden kira alınıyor. Bunlarda oturmak bizim hakkımız" diyerek tepki gösteriyor.
Elektrik, su faturaları
Prefabrik konutlarda yaşayanların korkulu rüyası ise elektrik ve su faturaları oldu. Binlerce işsizin bulunduğu prefabrik konut alanlarında 100-300 milyon arasında değişen elektrik ve su faturaları geldi.
Konutlardaki elektrikli eşya sayısının az olmasına, kısıtlı su kullanılmasına karşın gelen yüksek tutarlı faturalar depremzedeleri
isyan ettiriyor. Elektiriği ve suyu kesilen prefabrik konutlar bulunuyor.
Aşırı sıcaklar
Prefabrik konutlarda yazın yaşamak tam anlamıyla eziyet. Konutlar, rüzgârın esiş yönü dikkate alınmadan inşa edilmesi ve çevre düzenlemesi olmaması nedeniyle aşırı sıcak oluyor. Prefabrik konutlarda özellikle yaşlılar, aşırı sıcaklardan dolayı sürekli baygınlık geçiriyor.
Prefabrikler dökülüyor
Kış aylarında yalıtım yetersizliği nedeniyle sürekli su alan prefabrik konutlar, yazın ise şişiyor ve bağlantı yerleri açılıyor. Depremzedeler, çatı ve tabanı gövdeye bağlayan vidaları çıkan, zeminleri çatlayan, prefabrikleri kendi olanaklarıyla tamir etmeye çalışıyor. Çatıların ayrılmasıyla oluşan açıklıkları bezler ile kapatıyor, açılan bağlantı yerlerini çiviler ile çakarak kapatmaya çalışıyor. Bazı depremzedeler ise daha uzun yıllar yaşayacaklarını düşündükleri, konutlara ahşap yada tuğlalar ile ek odalar yapıyor.
Prefabriklerin sayısı ve nüfusu

Prefabrik
sayısı
Prefabrik
nüfusu
Sakarya 10.50038.000
Yalova6.25815.946
Düzce5.94221.320
Bolu3.58920.546
Kocaeli13.84647.258
Toplam40.135143.070

***
'Elimizdeki ile geçinmek çok zor'
AHMET ŞIK - Can telaşını geride bırakan Gölcüklü depremzedeler artık geçinme derdinde. En büyük sorun ise bu derdi nasıl yenecekleri.
GÖLCÜK - Gözlementepe sırtlarındaki Şirince adı verilen prefabrik konutlarının bulunduğu alandaki kahvehanenin bahçesi sıcaktan saklanmaya çalışanların sığınağı olmuş. Atermit kaplı çatılarıyla tüm sıcağı çeken ve içeride kalınmasını imkânsız kılan mecburi ikâmetlerinden kaçan deprem mağdurları okey oynayarak günü tamamlamaya çalışıyor. Önce deprem, ardından barınma sorunu derken işsizliğin kıskacına düşen depremzedelerin en büyük sorunu geçinmek.
Günün ortası olmasına karşın kahvehanenin kalabalık olmasını "İş, güç yok. Günü burada geçiriyoruz" diye açıklıyor 59 yaşındaki Muzaffer Çalışkan.
Sonra da iki yıl boyunca bitmek bir yana sürekli bir yenisiyle karşılaştıkları sorunlarını anlatmaya koyuluyor. 30 yıllık hizmetinin ardından emeklilik tazminatıyla güç bela edindiği evinin o korkunç gecede yıkılışını, 'çile kent' adını verdikleri çadırlarda geçirilen telaşlı ve acı dolu günlerin ardından prefabrik konutlara geçişini anlatıyor bir çırpıda. Tek tesellisi ailesinden can kaybının olmamasıymış ama yıllarını geçirdiği dostlarını yitirmiş olmasının acısı hâlâ içindeymiş Çalışkan'ın.
'Çileler bitmiyor'
"Yitirdiklerinin doğurduğu acıya mı yanarsın halledemediğin sorunlarının bir bir artmasına mı şaşırdık kaldık. Can derdimizin ardından çadırdı, prefabrikti derken ev sahibi olmam nedeniyle hak ettiğimiz kalıcı konutlara yerleşmeye çalışıyoruz şimdi de. Anahtarları teslim ettiler birçok kişiye ama. Ben oturamayacağım evin anahtarını ne yapayım?" diyor.
Kalıcı konutların birçoğunun elektrik su tesisatının dahi olmadığını anlatan Çalışkan, "Yazın ortasında yağan yağmur bile sel olup evlerin içine girdi. Kışın nasıl oturacağız oralarda?" diye konuşuyor.
Ayda 180 milyon lira olan emeklilik maaşının 40 milyonu üniversitede okuyan oğlunun eğitim harcamaları nedeniyle çektiği kredi için kesildiğini belirten Çalışkan, "Elimizde kalanla geçinmek gerçekten dert oldu. Mesleğim elektrikçiliktir benim. Ama şimdi işim yok. İş bulma şansım da. Ben de işi olmayan çoğunluk gibi günümü burada geçiriyorum. Tek
umudumuz var, oğlumuz bu sene okulunu bitirip buralarda bir iş bulsun" diyor.
'Şansım aylığım'
Bir milat gibi anılan depremle birlikte 'ak koyun kara koyun' ortaya çıkmış okey masasından söze karışan Kahraman Yıldız'a göre. O da emek-li olduğu için aylık geliri olan 'şanslılardanmış'.
"Benim şansım 160 milyon lira aylığım. Bir de depremden önce evim olduğu için konut hakkı elde etmem" diyor. Onca sorunun arasında kiracı oldukları için konut hakkı olmayan arkadaşlarının ne olacağının korkusu sarmış içini.
"Prefabrikler boşaltılacak deniliyor. Bu insanlar nereye gidecek bunu çözmeye çalışan yok. İş yok. Ama gel gör ki derdimizi anlatmaya muhatap bulamıyoruz."
Şerafettin Çakmak sunturlu bir küfür sallayıp giriyor söze, "Bizim insanımız da fırsatçı. Depremden önce 25 milyon lira kira ödüyordum, depremden sonra 100 milyon lira istediler benden. Bunu yapan da bacanağım. Burada kiralar 25-50 milyon lira idi, şimdi 100-200 milyon lira istiyor vicdansızlar. Elime geçen para 180 milyon. Ben işin içinden çıkamazken şimdi prefabriklerden çıkın diyorlar. Kiracıysan depremzede değilsin" diye anlatıyor.
***
Kiracı olanlar ne yapsın?
Kalıcı konutlardan hak sahibi olanlar evlerine yerleşme hazırlıkları yaparken haksahibi yapılmayan kiracılar daha uzun yıllar prefabrik konutlara mahkûm olacak.
Prefabrik konutlarda yaşayanların yüzde 70'ini oluşturan kiracı depremzedelere, kalıcı konut verilmiyor. Depremde bulundukları evler yıkılan, hasar gören ya da ev sahipleri tarafından evlerinden çıkartılan kiracılar, kendilerine de kalıcı barınma olanaklarının sağlanmasını istiyor.
Evi olmayan mağdur
Deprem felaketinde toplam yıkılan ve
ağır hasar gören konut sayısı 91 bin 853. İnşa edilen kalıcı konutların toplamı ise 42 bin 902. Ortaya çıkan konut açığının en büyük mağdurları ise kiracılar.
Depremde yıkılan ve yerine yenisi yapılmayan yaklaşık 50 bin konutun çoğunluğunda kiracılar barınıyordu ve evsiz kaldılar. Hasar görmeyen konutlardaki kiraların artması nedeniyle pek çok kiracı, evini boşaltmak zorunda kaldı. İşsiz kalanlar da, kiralarını ödeyemedikleri için evlerinden çıkarıldı. Ancak devlet kalıcı konutlardan hak sahipliğini ev sahipleri ile sınırlı tuttu.
Kiracılar prefabriklerden ve 100 milyon liralık kira yardımlarından faydalandırıldı. Ancak 2 yılın sonunda sorunlarının düzelmesini bekleyen kiracılar, kira yardımının kesilmesi ile daha da zor durumda kaldı.
Şirinköy prefabrik konutlarıda bir yıldır, iki çocuğu ve eşi ile kalan Sedat Akay, kiracıların depremzede olarak görülmediğini belirterek, "Depremde kiracı olduğum ev yıkıldı. Canımızı zor kurtardık. Deprem nedeniyle işsiz kaldım. Ancak depremzede olarak görülmüyorum" dedi.
'Daha kaç yıl kalacağız'
Kiracıların kalıcı konutlardan hak sahibi yapılması gerektiğini ifade eden
Akay, "Anayasa'da eşitlik ilkesi var. Bize de taksitler ile ödenecek konutlar yapılmalı. Kiralar çok yüksek paramız olmadığı için kiraya çıkamıyoruz. Daha kaç yıl, prefabriklerde kalacağız" dedi. Düzce Depremzedeler Derneği Başkanı Ayşegül Şenol ise Japonya'daki felaketlerde kiracılar için de konutlar yapıldığını belirterek şöyle konuştu; "Kiracılara konut yapılmadan bölgedeki barınma sorunu asla çözülemez".
***
Sorunlar dağ gibi
Prefabrik konutlarda yaşam her geçen gün zorlaşıyor. Suların akmaması, yaşama alanının darlığı, çevre bozuklukları afetzedeler için büyük dertler.
Aysel Arslan (Adapazarı/Ev hanımı): Abalı prefabrik konutlarında kalıyorum. Sularımız akmıyor. Çeşmelerden su taşıyoruz. Ayrıca konutumuzda açılmalar var. Sürekli fare, yılan konutlarımızın içine giriyor. Çok korkuyoruz. Yağmur yağdığında nemden, yazın aşırı sıcaklardan mahvolduk. Bu konutlarda ömrümüz kısaldı. Hepimizde çeşitli rahatsızlıklar var.
Zafer Erdem (Derince/İşsiz):
Elektrik faturası 150 milyon lira, su faturası ise 100 milyon lira geldi. Ben eşyalarımı depremde kaybettim. Elektrikli eşyam yok ki, bu kadar elektrik kullanayım.
İtirazda bulundum. Ancak hiç kimse dinlemiyor. İşsizim bu faturaları ödeyemem. Kullandığımız su miktarı da belli. Konutta ben, eşim ve çocuğum yaşıyoruz. Bu kadar su kullanamayız.
Fatma Kibar (Adapazarı/ Ev hanımı):
Bir odalık prefabrik konutlarda damadım, kızım, üç torunum ile birlikte kalıyoruz. Küçük konutlarda bu kadar kişi kalmak çok zor. Bizim gibi kalabalık ailelere bir konut daha veril- mesini istiyorum.
Zaten biz yaşlılar, bu konut alanlarındaki aşırı sıcaklarda sürekli fenalaşıyoruz. Bize kolaylık sağlasınlar.
Münevver Gül (İzmit/Ev hanımı): Biz kiracıydık. Yani daha uzun yıllar prefabrik konutlarda kalacağız. Konutlar, kent merkezine çok uzak. İnsanların cebinde beş kuruş para yok. Yol parası olmadığı için kent merkezine gidemiyoruz. Ayrıca yollar bir türlü düzeltilmedi. Yazın tozdan kışın çamurdan durulmuyor. En ufak yağmurda her yer sular ile kaplanıyor.
***
Doktor gözüyle prefabrikler
Türk Tabipler Birliği'nin yaptığı, 'Geçici Yerleşim Alanlarında Yaşayanların Sağlık Hizmetlerini Kullanımının Değerlendirilmesi' başlıklı araştırmanın sonuçlarına göre geçici yerleşim alanlarının yüzde 21'inde kanalizasyon, yüzde 17'sinde şebeke suyu bulunmuyor. Barınma olanaklarının yüzde 7.4'ünde düzenli su sağlanan kaynak yok.
Tabipler Birliği'nin raporunda, 31 metrekarelik bir konutta yaşayan insanların zaten sağlık açısından büyük riskler altında olduğunu belirterek sağlıklı su şebekesi ve kanalizasyonun zorunlu olduğu ifade ediyor. Ayrıca geçici konut alanlarının yüzde 10'unun yakınında fabrikaların bulunması sağlık açısından tehlikeli olduğu belirtiliyor.
Araştırma ile ulaşılan diğer bir sonuç ise bölgedeki ailelerin dörtte üçünün çekirdek aile ve bir prefabrik konutta kalan kişi sayısının 4 kişi olduğu. Çocukları ile yalnız yaşayan anneler, güvenlik konusunda ciddi kaygılar taşırken çok küçük olan tek odalı konutlarda 8 -9 kişinin birlikte yaşadığı çok sayıda konut bulunuyor.