H.Bülent Kahraman

20/02/2002 (716 defa okundu)

Osmanlý Ýmparatorluðu tarihi boyunca klasik anlamda sömürge olmamýþ bir devlet. Kendisi sömürgecilik yapmýþ. Fakat, uyguladýðý yönetim modeli nedeniyle o da klasik anlamda sömürgeciliðe uymuyor. Yarattýðý çok dilli, dinli, etnik kökenli imparatorluðu bir arada ve göreli eþitlikçi bir anlayýþla yönetmesini bilmiþ. O nedenle, toplumsal olarak biz ve ötekiler anlamýna gelen bir ayrýþmaya tanýklýk etmemiþ.
Biz ve ötekiler ayrýmý 19. yüzyýlýn getirdiði bir olgu. O yüzyýlda ortaya çýkan milliyetçilik arayýþlarý zaman zaman
ýrkçýlýk düzeyinde bir etnik kimlik bilinci getirdi, onu özellikle ulusal dil ve kültürle destekledi.
Bu süreç Osmanlý'da da çok þiddetli bir 'biz ve ötekiler' ayrýmýnýn yapýldýðý ilk evredir. Ulusal burjuvazinin kurulmasý, ticaretin yerli unsurlarýn eline geçirilmesi çabasýyla ortaya çýkan bu oluþum çok kanlý, felaketli sonuçlar üretmekte de gecikmemiþtir.
Türkiye Cumhuriyeti böyle bir mirasýn üstüne kuruluyordu. Bir yanda 1908-1923 çizgisinin getirdiði çok þiddetli bir ulus bilinci vardý. Bu anlayýþ 1930'larda eþi görülmemiþ bir keskinliðe kavuþtu ve þoven, kafatasçý bir ýrkçýlýkla bütünleþti. Gene bu süreçte ulusal devlet, þimdi bazý araþtýrmalarýn ortaya koyduðu üzere, ýrkçý-milliyetçi bir altyapýya sahip oldu, onu destekleyecek siyasal bir içerik ve düzenlemeye gitti.
Bu dönemin ötekileþtirme faaliyeti derinden sürdürülmüþtür. Varlýk Vergisi bugün de tartýþýlýyor, mübadele bugün de acýyla anýmsanýyor. Lozan'la birlikte getirilen azýnlýk kavramýnýn çeþitli düzeylerdeki uygulamalarý da belli.
Bununla birlikte, gerek Osmanlý'nýn son, gerekse Cumhuriyet'in ilk dönemlerinde daha ürkütücü bir þey olmuþ, Türkiye'de yönetici elit, azýnlýklarý, Türk unsurunun dýþýnda kalanlarý deðil, doðrudan doðruya Türkleri, toplumun kendisini ötekileþtirmiþtir.
Üstünde bugüne kadar hiç durulmayan ve bu durumun temelini Batýlýlaþma ve onunla iç içe geçmiþ modernleþme meydana getirir.
Gerek Batýlýlaþmanýn gerekse modernleþmenin asýl dayanaðý pozitivizmdir. Geleneksel olan, yaþanýlmýþ bir deneyime dayalý olan her þeyin toptan reddedilmesi ve onun yerine bilimsel anlayýþýn bir din olarak yerleþtirilmesi demek olan pozitivizmin bir baþka önemli özelliði de elitlerin (aydýn ve yöneticilerin) 'üstünlüðünü', ama daha da önemlisi öncülüðünü kayýtsýz þartsýz kabul etmesiydi. Toplum için neyin iyi olacaðýna onlar karar verecek, toplum onlar tarafýndan yönlendirilecekti.
Jön Türkler'le birlikte baþlamýþ olan bu hareket her þeyden önce toplumun ötekileþtirilmesi anlamýna geliyordu. Bunun arkasýnda da bir psikolojik mekanizmanýn yattýðý belliydi: belki klasik anlamda sömürgeleþtirilmemiþ ama Batýlýlaþma ve çöküþ süreçleriyle birlikte Batý'nýn karþýsýnda 'öteki' konumuna düþmüþ, iyileþtirilmeye muhtaç 'hasta adam' muamelesine maruz kalmýþ olan yönetici elitin onlardan devraldýðý bir mantýðý kendi toplumuna yansýtmasý! Kendi toplumuna ve onun çaðlar içinde süzerek oluþturduðu kimlik ve bilince oryantalist bir anlayýþla yaklaþmak! Bu oluþum, hiç deðilse, Partha Chatterjee'nin, pazartesi günkü yazýmda deðindiðim, 'türevsel söylem' yani sömürgeci dönemin mantýk ve söyleminin bir sonraki dönemin bilincine sýzýp oradan etrafa yayýlmasýnýn bir yansýmasý olarak görülebilirdi.
Bu, sadece Batý'yla bizim aramýzda yaþanan biz-öteki ayrýmý deðil, aydýnlarla halk arasýnda yaþanan ve toplumun içinde öteki azýnlýklarla Türkler arasýndaki kopukluðu bile fersah fersah aþacak bir ötekileþtirme sürecidir. 'Bu devam ediyor mu etmiyor mu' ise baþlý baþýna bir sorudur...

Bu yazýya kaç puan verirdiniz?

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10