Haluk Þahin

29/11/2003 (514 defa okundu)

Canlý ve heyecanlý, tamam da, kanlý olmasý da þart mý?
Televizyon haberlerinden söz ediyorum... Ýstanbul'daki bombalý saldýrýlardan sonra bir kez daha patlak veren medya tartýþmasý canlý yayýn konusunu da kapsadý. Televizyon habercilerinin canlý yayýnlarda uyacaklarý temel ilkeler bugün yapýlacak bir toplantýda karara baðlanacak. Ortaya parmak ýsýrtacak yeniliklerin çýkmasýný beklemeyin. Konu yeni olmadýðý gibi sadece bize özgü de deðil.
Gene de konu, televizyoncu olalým olmayalým, hepimizi yakýndan ilgilendiriyor.
Bir zamanlar televizyonda canlý haber yayýný en özel olaylara saklanan bir ayrýcalýktý. Cumhurbaþkaný cenazeleri, taç giymeler, aydan dönüþler gibi. Ancak teknolojinin baþdöndürücü bir hýzla geliþmesi canlý yayýn yapmayý büyük marifet olmaktan çýkardý. Uzay iletiþim uydularý yerkürenin en ücra köþelerini bile anýnda eriþilir kýldý. Kameralar, çanak antenler, mikrofonlar küçüldükçe küçüldü. Artýk hemen her yerden her an canlý yayýn yapabilmek mümkün. Nitekim yapýlýyor da. Bunun, binlerce yýl týlsýmlý ayna masallarýyla hayal kurmuþ olan insanlýk için ne kadar büyük bir sýçrama olduðunu bilmem algýlayabiliyor muyuz?
Bu yetenek, televizyon haberciliðini kökten deðiþtirdi. Canlý yayýn yapmak özel bir ayrýcalýk olmaktan çýktý. Amerika'da yerel televizyon
birimleri aile kavgalarýný bile canlý yayýmlýyor.
Canlý yayýn ekipleri olay yerine çoðu kez polisten ve itfaiyeden daha önce ulaþýyor...
Son bombalý saldýrýlarýn ýþýðýnda bizim gündemimizde olan konu aslýnda çok daha geniþ bir fenomenin ('seyirlik malzeme olarak insanlýk') sadece bir alaný. Þu gibi sorularla karþýmýza çýkýyor: Bu gibi büyük saldýrýlar, doðal felaketler ya da uçak kaçýrma olaylarýnda televizyon habercileri nasýl davranmalý? Yurttaþýn gerçekleri öðrenme hakký nerede bitiyor, nerede öteki yurttaþlýk haklarý devreye giriyor? Hangi bilgiler ne zaman verilmeli, hangileri verilmemeli?
Televizyon haberciliði çeþitli ölçütlerle deðerlendirilir. Canlý habere en kýsa zamanda girebilme refleksi bu ölçütlerden birisidir. Büyük haber örgütleri, týpký itfaiye gibi, sefere çýkmaya hazýr beklerler. Rakiplerini 'atlatmak'la övünürler. Bu yarýþýn televizyon haberciliðine yansýyan veçhesi, haberi ilk veren olmaktýr (Eskiden gazetelerin çok baský yaptýðý dönemde yazýlý basýnda da böyle bir yarýþ vardý).
Ne var ki, bu yarýþ bazen aceleciliðe yol açabilir, yanlýþ haberlerin verilmesine neden olabilir. Ýlk kritik denetim noktasý iþte burasýdýr: Yanlýþ haberin kaybettireceði puan, habere geç girmenin kaybettireceði puandan katbekat fazladýr.
Ýkinci kritik karar noktasý ise, ilk duyuruyu yaptýktan sonra canlý yayýna girip girmemek kararýdýr. Bunu elbette olayýn büyüklüðü ve önemi belirleyecektir. Asýl tehlikeli nokta iþte bundan sonraki birkaç saattir. Elde güvenilir görüntü yoktur, olayla ilgili bilgiler sýnýrlýdýr, olasý uzmanlar iþinde gücündedir. Öyleyse ne yapýlacak? Son saldýrýlarda olduðu gibi kanlý ve dehþet verici de olsa sýcaðý sýcaðýna görüntüler mi verilecek? Yoksa frene basýlýp birtakým denetimler devreye mi girecek? Ýþte habercilik refleksinin yerini etik reflekslerin alacaðý nokta burasýdýr.
Genel kural olarak, dünyanýn büyük haber televizyonlarý hemen canlý yayýna baþlasalar da, bu türden görüntüleri hemen devreye sokmuyorlar. Ýlk saatler krize iliþkin daha genel bilgilerin verilmesi, güvenlik uyarýlarýnýn yapýlmasýyla geçiriliyor. Ölü sayýsý ve failler hakkýnda spekülasyon yapýlmýyor, yaralý ve ölü isimleri verilmiyor, cesetler zinhar gösterilmiyor. Ta ki, olaylar netleþmeye baþlasýn ve yayýna serinkanlý bir profesyonellik egemen olsun...
Bence, son olaylardan aldýðýmýz derslerle, bizde de yapýlmasý gereken budur.
Dahasý var: Her aklý baþýnda televizyon haber biriminin bir olaðanüstü günler planý olmasý gerekir. Evet hayat sürprizlerle doludur, ama gazetecilikte sürprizler de önceden kestirilebilir.
Ona hazýrlanýlabilir.
Örneðin Ýstanbul için büyük terörist saldýrýsý, büyük deprem, Boðaz'da tanker kazasý gibi olasý geliþmelere iliþkin harekât planlarý zorunludur. Günün birinde böyle bir þey olduðunda hangi bilgiler nereden alýnacak, hangi uzmanlara baðlanýlacak, ne gibi arka-plan malzemesi devreye sokulacak? Günü gününe yaþayan habercilerin bir fýrsatýný bulup bu gibi olasýlýklarýn hazýrlýðýný yapmasý çok yararlý olur.
Haberciler geleceðe týpký felakete hazýrlanan hastaneler gibi hazýrlanýrlar. Haber sosyolojisi üzerinde çalýþanlarýn gazeteleri her olayýn belirli bir servise yönlendirileceði tam teþekküllü hastanelere benzetmeleri boþuna deðildir. Gelecekteki kaosun ilacý bugünden hazýrlanmaktýr.

Bu yazýya kaç puan verirdiniz?

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10