06/06/2005 (4068 defa okundu)

NEÞE DÜZEL

NEDEN? Murat Bardakçý
Ermeni meselesiyle ilgili tartýþmalar sýrasýnda Türk basýnýnda tek ciddi belgeyi Hürriyet gazetesinde Murat Bardakçý yayýmladý. Talat Paþa'nýn not defterlerini bulan Bardakçý, Ýttihat Terakki Partisi'nin o zamanki baþkanýnýn bizzat kaydettiði tehcirle ilgili rakamlarý gün yüzüne çýkardý. 924 bin Ermeni'nin sürgüne gönderildiðini öðrendiðimiz bu haber tartýþmalar yarattý. Çünkü Ermenilerin iddiasýna göre tehcire bir buçuk milyon insan gönderilmiþti. Türk devletinin resmi tezine göre ise tehcirde 400 bin civarýnda Ermeni ölmüþtü. Murat Bardakçý'yla Talat Paþa'ya ait bütün o belgelerde neler bulduðunu, Ermenilerin hangi bölgelerden sürgüne gittiðini, kaçýnýn gönderildiði yere vardýðýný, mallarýnýn ne olduðunu konuþtuk. 'Talat Paþa'nýn Kara Kaplý Defteri' isimli yazý dizisinde, Ermeni mallarýný yayýmlayacaðýný anons ettiði halde yayýmlamamasýyla da tartýþma yaratan Bardakçý, "Anonsun çýktýðý gün beni Türkiye'nin her yerinden 'Hocam gel þu mallara bakalým' diye aradýlar. Sanýyorlar ki Talat Paþa tapularý toplamýþ ve bu tapular da þimdi bende duruyor. Bir þey bu kadar ucuzlatýlmaz. Kýzdým, yayýmlamadým" dedi.

Talat Paþa'nýn kiþiselbelgelerinin büyük bölümü sizde. Belgeleriokuduktan sonra ne olduðuna karar verdiniz 1915'te?
1915'te bir yer deðiþtirme oluyor. Hiçbir þekilde soykýrým olmuyor. Devlet meþru müdafaa hakkýný kullanýyor. Talat Paþa'nýn baþkanlýðýndaki Ýttihat Terakki Partisi'nin bir Merkezi Umumi'si vardý. Devlet, o gruptu. Merkezi Umumi'de Bahaittin Þakir, Dr. Nâzým, Ziya Gökalp, Küçük Talat, Kara Kemal gibi isimler vardý. Tehcir, onlarýn kararýdýr. Bu kararý alýrken Almanlara da danýþýyorlar. Çünkü yüz binlerce kiþinin yerinin deðiþtirildiði çok büyük bir organizasyon tehcir. Bizimkiler planlama aþamasýnda lojistik bir destek almadan, Alman desteði olmadan tek baþýna yapamazlardý bunu. Biliyorsunuz o dönemde, Osmanlý'da önemli ordularýn baþýnda Almanlar vardý.
Neden Ermenileri sürgüne gönderiyorlar peki?
Ýlkel bir cevap olacak ama... Çünkü Ermeniler arkadan vuruyorlar. Talat Paþa bir sabah kalktýðýnda 'Ben Ermenileri süreyim' demedi. Kendimi Ermenilerin yerine koyuyorum, bu çok acý bir hikâye ama baþka çare yoktu. Birinci Dünya Savaþý'na girmiþsin, Ermeniler seni arkadan vuruyor. Bunun üzerine Osmanlý, Ermeniler için geçici bir tehcir kanunu çýkarýyor. 1890'lardan itibaren Anadolu'da devamlý Ermeni isyanlarý vardýr. Çünkü Ortodokslarýn hamisi olan Rusya, Osmanlý'nýn içinde kendine müttefik istiyor ve Ermenileri kýþkýrtýyor. Çeteler kuruluyor, sen savaþýrken cephanen uçuruluyor, askerlerin öldürülüyor. Ermeniler devamlý Avrupa'dan ve Rusya'dan kýþkýrtýlýyor. Sason isyaný, Zeytun ayaklanmasý...
Bir kesim de bu isyanlarýn gerçeði hiç yansýtmadýðýný, mesela Zeytun isyanýnýn az sayýda asker kaçaðýnýn olayý olduðunu ileri sürüyor.
Ermeni isyanlarýnýn yazýþmalarý Rus arþivinden çýktý. Devletin karþýsýnda görüþ ortaya atanlarýn hiçbiri Ermeni meselesi için arþivde çalýþmadý. Hayatýnda arþivde çalýþmamýþ, Osmanlýca okumayý bilmeyen adam Ermeni meselesinde ahkâm kesemez. Oysa tehciri biz yaptýk, bizim belgelerimiz birinci derecede kaynaktýr. Yabancý diplomatlarýn raporlarý, Amerikalýlarýn çektiði üç-dört film, ikinci, üçüncü derece kaynaklardýr. Ayrýca bunlar, arþive giremediklerini de söyleyemezler. Bir tanesi çýksýn söylesin. yok öyle bir þey.
Ermeniler nerelerden, hangi bölgelerden sürgüne gidiyor?
Olay çýkan bölgedeki Ermeni'yi göndermiþler. Ankara, Erzurum, Adana, Halep, Bitlis, Bursa, Diyarbakýr, Sivas, Trabzon, Elazýð, Ýzmit, Samsun, Afyon, Balýkesir, Kayseri, Maraþ, Niðde, Konya gibi olay çýkan yerleri temizlemiþler. Ama bölge olduðu gibi boþaltýlmamýþ, bir kýsmý kalmýþ. Taner Akçam'ýn dediði gibi Edirne'den sürgün yok. Bunlar, Trakya sýnýrýndaki büyük nüfus hareketlerini, Balkan mültecilerini, Ermeni meselesinin içine oturtmaya çalýþýyor. Ben Talat Paþa'nýn defterini gazetede yayýmladýðýmda, bunlar benden Edirne rakamlarýný e-mail'lerle istediler.
Sorunun Doðu'da olduðu söyleniyor. Niye Ýzmit, Bursa gibi Batý'daki Ermeniler de sürülüyor?
Doðu'da cephedeki askere saldýrýyor, ikmal yollarýný kesiyor. Batý'da da askere ve Müslüman halka saldýrmalar oluyor. Birinci Dünya Savaþý'na girmeden önce 6 Þubat 1914'te Yeniköy Mukavelesi yapýlýyor. Van, Bitlis, Erzurum, Elazýð, Diyarbakýr, Trabzon, Sivas gibi þu anda Anadolu haritasýnýn 22 vilayetini kapsayan bir alandaki ýslahat projesidir bu. Osmanlý'nýn en zayýf döneminde özerk Ermenistan kurulmasýný kabul eden bu mukaveleye göre, buraya Norveçli bir binbaþý vali gelecekti. Savaþa girdikten sonra bu anlaþma metni kalmadý. Ama bu mukaveleye dayanarak Ýzmit'te þurada burada büyük olaylar oldu. 27 Mayýs 1915'teki Tehcir Kararý'ndan önce, 24 Nisan 1915'te Ýstanbul'da ve baþka yerlerde, Ermeni olaylarýnýn destekçisi 200 Ermeni aydýný ve Taþnak Partisi'nin ileri gelenleri tutuklandý. Bir tek Halide Edip'le Ziya Gökalp'in çok yakýn arkadaþý meþhur besteci Komitas kurtuldu. Onu geri getirdiklerinde delirmiþ vaziyetteymiþ. Yýllar sonra Paris'te bir týmarhanede öldü. 24 Nisan'daki tutuklamalardan bir hafta önce Talat Paþa Circle D'Orian'da son bir toplantý yapýyor. Çünkü bunlarýn çoðu arkadaþý onun. 'Bu hareketlere devam ederseniz benim yapacaðým þey yok' diyor.
1915'te Anadolu'daki Ermenilerin nüfusu ne kadar?
Anadolu'da o tarihteki Ermeni nüfusu tartýþmalýdýr. Þimdi Patrikhane'nin verdiði sayýlar baþka, bizim resmi sayýlar baþka, Talat Paþa'nýn verdiði sayýlar baþka. Talat Paþa, 'Artý, eksi yüzde 20 dikkate alýnýrsa, Anadolu'da bir buçuk milyon Ermeni yaþýyordu' diyor. Resmi sayý ise 1 milyon 200 bin olduðunu söylüyor. Patrikhane iki milyon olduðunu iddia ediyor. Ermeniler, 'Tehcir sýrasýnda bir buçuk milyon Ermeni öldürüldü' diyor. Talat Paþa ise '924 bin 158 kiþi tehcir edildi' diyor.
Sürgüne gönderilen Ermenilerin kaçý ölüyor, kaçý kurtuluyor?
Onu hiç kimse bilemez. Bendeki Talat Paþa'nýn evrakýnda, 'Þu vilayetten gelen telgrafa göre þu kadar Ermeni vasýl olmuþtur' diyor. Bu konuda hiçbir zaman total bir þey yapýlmadý, bu sayýlar yayýmlanmadý. Dolayýsýyla kaçý öldü, kaçý gönderildiði yere vardý bilemiyoruz. Çünkü Osmanlý arþivindeki sevk defterleri açýklanmadý ve bunlarý kimse görmedi. Sevk defterlerinin olduðu sadece yazýþmalardan biliniyor.
Sürgün emriyle birlikte, Ýttihatçýlarýn o zamanki istihbarat örgütü Teþkilat-ý Mahsusa'ya da 'öldürme' emri gittiði ileri sürülüyor. Böyle bir emir var mý sizce?
Yok öyle bir þey. Çünkü tehcirin maksadý bu deðil. Devletin, 'Ermenileri öldürelim' diye bir kararý, politikasý yok. 'Savaþ bitene kadar geçici olarak göndereceðiz' diyor. Öyle olmasa, adam baþkenti temizler. Ýstanbul'da dokunmamýþlar hiçbirine.
Ýstanbul dünyanýn gözü önünde, yabancýlarýn yaþadýðý bir yer olduðu için temizlenmemiþ olabilir mi?
Savaþta kimse bir yerin gözler önünde olup olmadýðýna bakmaz. Diðerleri göz önünde deðil miydi? Maksat temizlik deðil, tehlikeli bölgeyi boþaltmak.
Ýstanbul'da da ayaklanmalar olduðunu söylüyorsunuz. Ýstanbul tehlikeli bölge sayýlmamýþ mý?
Ama o ayaklanmalar bastýrýldý. Kumkapý ayaklanmasý 1906'da oldu. Ayrýca 24 Nisan 1915'te Ýstanbul'da ileri gelenleri sürüldü. Böyle bir emir varsa göstersinler. Tehcir Kararnamesi'nin mantýðýna aykýrý bu emir. Yahudi jenosidi deðil ki bu. Bambaþka bir þey.
Sizce tehcir emrini veren Talat Paþa'nýn asýl amacý neydi?
Savaþ sonuna kadar cephedeki ordunun arkasýný saðlama almaktýr. Ýçerideki sivillerin güvenliðini saðlamaktýr. Talat Paþa'nýn amacý geçici tehcirdir. Samimi bir kararname bu. Ermeniler Anadolu'da her yerde, Ýzmit'te, Balýkesir'de Müslümanlara saldýrýyor.
Eðer tehcir geçiciyse, Ermenilerin mallarý, mülkleri, binalarý, topraklarý garanti altýna alýndý mý?
Sadece militan iþadamlarýnýn mallarý müsadere edildi. Tehcir Kararnamesi'nin mal, mülk, namusa dikkat edilecek diye ekleri vardý. Bu uygulandý. Tehcir 1915 Mayýsý'nda baþladý, sekiz- dokuz ay sürdü. Emirlere uymayan 1397 asker 1916'da kurulan askeri mahkemelerde kötü muameleden ve yaðmadan yargýlandý, mahkûm oldu.
Sürgüne gidecek Ermeniler hangi ölçüye göre belirlendi? Bir bölgede tüm Ermeniler mi yoksa suçlu görülenler mi sürgüne gönderildi ?
Bazý bölgelerde hepsi gönderiliyor, bazý bölgelerde ise bir miktar kalýyor. Belli bir çoðunluðu götürüp, halka ve askere saldýrmayacak tehlikesiz bir azýnlýk býrakmak mantýðý olabilir bu. Ama þu var. Katolik Ermeniler gitmedi. Onlar devletin yanýndaydý.
Doðu cephesinde Rus kuvvetlerine yardým eden Ermenilerin sayýsý kaçtý? Sürgüne gönderilen 924 bin insandan ne kadarý Osmanlý ordusuyla çatýþmaya girmiþti?
Bilemezsiniz. Ama potansiyel tehlike gözüküyor. Çünkü Ermeniler devlet kurmayý düþünüyor. Özerklik, baðýmsýz devletin ilk adýmýdýr. Esat Uras'ýn 1950'de yazdýðý 'Tarihte Ermeni Meselesi' kitabýnda, Rus elçilerle Ermeniler arasýndaki yazýþmalar var. Bugün nasýl Diyarbakýr'da PKK devletine izin verilmemesi için her türlü tedbir alýnýrsa, o zamanýn þartlarýyla da bu tedbir alýnmýþtýr. 60 bin Katolik Ermeni dýþýnda, Gregoryen Ermeni nüfus Rus yanlýsýydý. 1850'lerden beri Rusya, Slav Ortodokslarýn ve Gregoryenlerin hamisidir. Asýl hükümdar onlar için Sultan Hamit veya Sultan Reþat deðil, Çar'dýr.
Geçen hafta konuþtuðum Taner Akçam, bir bölümü suç iþledi diye bir ýrkýn tümünü cezalandýramazsýnýz, dedi. Katýlýyor musunuz?
Katýlmýyorum. Þartlar lehimize deðiþinceye kadar bir boþaltma operasyonudur bu. Cezalandýrma deðildir.
Kendi tebaný, askerinin intikamýndan bile koruyamýyorsan, bu cezalandýrma deðildir de nedir?
Psikolojik þeydir. Tehcir, 20 sene boyunca olanlarýn bir sonucudur. Ben, 'Ermenilerin hepsi yolda hastalýktan öldü demiyorum' ama halkýn psikolojisini de dikkate almak lazým. Zamanýnda Ermeni saldýrýlarýnda yüzbinlerce Müslüman ölmüþ. Ermeni kafilelerine intikam için de silahlý halk saldýrýyor. Annesi, babasý Ermenilerce öldürülen asker de bazen öldürüyor. Halkýn saldýrýsýnda ölenleri makul karþýlayacaksýnýz. Orada ölüm kaçýnýlmazdý.
Niye?
O dönemde refah devleti içinde deðilsiniz, savaþ durumu içindesiniz. Þuna karar vermeniz lazým. 'Türk, Müslüman halka saldýrýlsýn, cephedeki asker ölsün, biz bugünün kavramýyla insan haklarýna saygýlý olalým ve bir þey yapmayalým' mý deyeceksiniz? Yoksa önce devletin asli unsurunu kurtarmayý mý düþüneceksiniz? Bence doðru karar verdiler. En büyük Ermeni kýyýmýný, ilk büyük Ermeni sürgününü, mezhep farký yüzünden 11'inci yüzyýlda Bizans yaptý. Bizans, Ermenileri Van'dan alýp Anadoluya' yayýyor. Haçlý Seferleri sýrasýnda da Haçlýlar onlarý Sivas'tan alýp güneye indiriyor. Ermenilerin Adana'ya gitmeleri de böyledir. Daha önce Anadolu'da Ermeni yoktu. Ermeniler maalesef tarihte hep baþkalarýna çalýþtýlar, alet oldular, komþularla iþbirliði yaptýlar. Bu kadar sanatkâr, entelektüel bir millet ama bir hülyayla en ufak bir kýþkýrtmaya kapýlýyor.
Yüzbinlerce insan öldüðüne göre ortada þöyle ya da böyle Ýttihatçýlarýn iþlediði bir suç var. Biz niye bu suçu bu kadar ihtiraslý bir þekilde benimsiyoruz?
Bir kere ortada insanlýk suçu yok. Çünkü kasýt yok. 1915'te baþka çare yoktu. Ben bu konuda taraf deðilim. Talat Paþa'nýn defterini yayýmladýðým için iki taraf da bana köpürdü. Ermeniler küfrediyor çünkü onlar 'bir buçuk milyon öldü' diyor. Talat Paþa ise 'Tehcire 924 bir küsur gönderdim' diyor. Öbür taraf ise '400, 500 bin öldü' diyor. Bakýn... Soykýrým çok aðýr bir þeydir. Bir milletin üzerine sürülen bir lekedir. Kimse Türkiye'ye soykýrým lekesini süremez. Bu iddia nereden çýktý? Bugün kabul edilmiþ en önemli soykýrým Yahudi soykýrýmýdýr. Bütün Ermeni araþtýrmacýlarýn maddi desteði nereden geliyor? Diaspora'dan mý? Hayýr. Alman vakýflarýndan geliyor. Niye? Çünkü Almanya kendi soykýrýmýna dünyada ortak arýyor. Türkiye'ye yönelik soykýrým suçlamalarýný baþlatanlar Almanlardýr. Bu konuda yazan birçok Türk'ün destekçisi Alman vakýflarýdýr.
Atatürk'ün Ermeni meselesine bakýþý neydi?
Ermeni meselesi konusunda Atatürk'ün kendi aðzýndan tek bir lafý yok. Anlatýlanlar ikinci, üçüncü dereceden þeyler. Atatürk'ün bu konuda yazýlý tek bir þeyi var, o da Amerikan gazetesinde Emile Hilderbrand imzasýyla çýkmýþ bir demeci. Konusu Ýzmir suikastý olan röportajda Atatürk, 'Zavallý Ermenileri öldürdüler. Hepsi birden ipe çekilmeden rahat etmeyeceðim' diyor. Bu Atatürk'ün üslubuna uymuyor. Ben araþtýrýyorum, Hilderbrand isimli bir gazeteci bulamadýk. Aslýnda Atatürk'ün Ermeni meselesine bakýþýnýn tek cevabý, verdiði mallardýr. Atatürk, Ermenilerin öldürdüðü devlet adamlarýnýn ve memurlarýnýn ailelerine büyük maaþ baðladý, onlara el konulan Ermeni mallarýný kendi imzasýyla verdi. Talat Paþa'nýn karýsý en yüksek maaþlardan biri olan vatan-ý hizmet aylýðý alýyordu. Merkezi Umumi üyelerinin eþleri ve Teþkilat-ý Mahsusa'nýn önemli mensuplarýnýn hanýmlarý da vatan-ý hizmet aylýðýna baðlandý. En yüksek maaþý da Enver Paþa'nýn kýzý Mahpeyker Haným aldý.
Tarihi gerçekler hep tartýþýlacak, bir meslektaþýnýz olarak size baþka soru sormak istiyorum. 1915'te Ermenilerin baþýna gelen Türklerin baþýna gelmiþ olsaydý bugün tavrýnýz ne olurdu? Bu bir karþýlýklý öldürme der ve unutur muydunuz?
Türkiye ve Ermenistan iliþkileri geliþse de, Ermenilerin de Türklerin de hafýzasýndan yaþananlarý silemezsiniz. Ýki taraf açýsýndan da çok kötü þeyler yaþandý. Bu, iþin psikolojik boyutu. Ýþin bir de siyasi boyutu var ki, bunun çözümü için iki þey gerekli. Ermeniler, 'Biz Türkiye'yi arkadan vurduk' demek zorundalar. Bunu diyemezler. Türkiye de, 'Sen beni arkadan vurdun. Ben de orayý temizledim. Ölenler de öldü' diyemez. Demeleri için asýrlar geçmesi lazým. Ayrýca Ermeni meselesi bazý kesimler için bir geçim ve þöhret kaynaðý. Diaspora çözüme karþý çýkacaktýr çünkü diasporada bu iþten para kazananlar var. Bizde de karþý çýkanlar olacaktýr. Çünkü örtülü ödenekten, þuradan buradan, devletin bazý fonlarýndan bu iþ için para alýp, hiçbir þeye yaramayan yayýn yapan adamlar var.
NOT: Taner Akçam röportajýnda bazý hata ve eksikler vardý. Falih Rýfký Atay'ýn Atatürk'e ait anýsý Dünya gazetesinde 17 Aralýk 1967'de yayýmlandý. Radikal Türk kanat, Ýttihat Terakki'de yönetimi 1913'te ele geçirdi. Röportajdaki polis müdürünün ifadesi Morgenthau'nun günlüðünde yer aldý.

Bu habere kaç puan verirdiniz?

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10