Web okuryazarlığı

İnternetteki bilgi kaynaklarının güvenilirliğini test etme konusunda aşağıdaki adımları izleyebiliriZ...

İnternette okuduğunuz veya duyduğunuz her habere inanıyor musunuz? Yoksa siz de benim gibi gerçekliğini sorguluyor, doğruya ulaşmak için çaba sarf ediyor musunuz?

Yapılan birçok araştırmaya pek çok katılımcı “Hayır” yanıtı veriyor. Bu güvensizliği ve kuşkuculuğu nasıl aşarız?

Belki internetteki bilgi kaynaklarının güvenilirliğini test etme konusunda aşağıdaki adımları izleyebiliriz:

1.  Bilgi aldığımız kaynak o konuda yetkili midir: İnternette her zaman konunun uzmanına mikrofon tutulmaz. Konu hakkında yeterince bilgisi olmadığı halde popüler kişilerin ya da toplumda kimi kanaat önderlerinin düşünceleri aktarılabilir. Bir haber kaynağının uzmanlardan bilgi aktarma duyarlılığını göstermesi beklense de kimi zaman o bilgi kaynağı bu hassasiyeti göstermiyor olabilir. Böylesi durumlarda bunu fark etmeli ve aktarılan bilginin uzmanından gelmediği bilinciyle değerlendirmede bulunmamız daha doğru olacaktır.

2.  Sunulan bilgi araştırılmış mı: Haberi ya da bilgiyi aktaran web kaynağı konunun uzmanı bile olsa, gözlem kapasitesi, olaya yakınlığı, konuya hâkimiyeti, zihni durumu bazen yetersiz olabilir. Verdiği bilginin güncelliği, bilgi toplarken kullandığı yol ve yöntemlerin uygunluğu, yeterince araştırma yapıp yapmadığı, ispatlı mı yoksa delilsiz olarak mı bilgiyi aktarıyor olduğu önemlidir. Bir konuda otorite olan kişilerin bile bazen çevresindekilere sağlam bilgiler veremediği gözlenir. Bunun sebebi aceleyle yargılama yapmaları ya da onların bilgi aktardığı kaynakların güvenilir olmaması olabilir. Dolayısı ile internette hız her şeydir. Web kaynağının okuru ya da izleyicisine haberi ulaştırma gayreti düşünüldüğünde, dikkatsiz elde edilen bilgilere de yer verebileceği unutulmamalıdır.

3. Bilgi aldığımız kaynak güvenilirlik konusunda muteber mi: Alanında uzman olanların dostça görünüyor olsalar bile bazen kasıtlı aldatma veya çarpıtma yoluyla geçerli bilgiler vermeyebileceği de bilinmelidir. Haberciler de kimi zaman dürüst olmayabilir. Çünkü ilgi çeken konularda yeni haberler sunmak zorundadırlar. Tüm bunlar zaman içinde ilgili medyanın güvenilirliği konusunda bir ün oluşturur. Bilgi kaynağının ününü öğrenmeye çalışmak, başkalarının o kaynak hakkındaki eleştirilerini dikkate almak faydalıdır.

4. Elde ettiğimiz bilgi kaynağı tutarlı mı: Aktarılan bilginin diğer uzmanlarca desteklenip desteklenmediğine, doğrulanıp doğrulanmadığına bakmak da bilgi kaynağının güvenilirliğini anlamak açısından fikir verici olabilir.

5. Alıntı kaynağı güvenilir midir: Birincil kaynaklar bir olayı yaşayan, gören ya da gerçekleştiren kişiler veya bir fikri ilk ortaya koyan uzmanlardır. İkincil kaynaklar ise bunları aktaranlardır. Birincil kaynaklar ikincil kaynaklara göre daha güvenilirdir. Eğer bilgi ikincil kaynaktan alınıyorsa, ikincil kaynağın güvenilirliği ile yetinilmemeli, bilginin alındığı ilk kaynağın da güvenilirliği sorgulanmalıdır.

6. Sunulan bilgi bir amaca mı hizmet ediyor: Bazı yayınlar sadece kafa karıştırmaya, bir şeyler satmaya ya da desteklemeye yöneliktir. Bazı yayınların üslubu öfkeli, suçlayıcı ya da fazla eleştirelse, bu o yayınların mantıklı bir tartışmadan çok saldırı amacıyla yapıldığı fikrini akla getirir. Yayınlarında bilgi aktarımı yapılan ve bu bilginin oldukça süslenerek aktarıldığı alanlardan biri de reklamlardır. Reklamlarda bizler farkına varsak da varmasak da birçok bilgi ile karşılaşırız. Bunların çoğuna da inanırız. İnternette izlediğimiz ya da okuduğumuz yayının amacı konusunda fikir yürütmek daima fayda sağlar.

7. Web’te bilgi kaynağımızın çıkar sağladığı kuruluşlar var mı: Medya kuruluşlarının vereceği kararları ekonomik çıkarlar etkileyebilir. Destek aldığı veya desteklediği sermaye grupları, medyanın yayınlarını etkileyecektir. Medya kuruluşları para kazanmak zorundadır ve bu paranın çoğunu reklamlardan alır. Tabii ki şirketler ürünlerini veya çalışma yöntemlerini kötü gösterecek programlara sponsor olmayı istemez. Eğer bir medya kuruluşunun yayımladığı programı beğenmezlerse, reklamlarını başka bir yere verebilirler. Bu nedenle editörler sponsorun adını lekeleyebilecek haberleri yayımlamaktan kaçınabilir. Bir nevi oto sansür var olabilir.

8. Web’te edindiğimiz bilgiyi sağlayan kaynak bağımsız mı: İlgili web kaynağı çıkar grubuna hizmet ediyor olabilir. Bu kimi zaman bir STK kimi zaman bir siyasi parti kimi zaman bir oluşum ya da ideolojik akım olabilir. Bu aidiyet, yayınların içeriğini etkileyebilir. Bu durum dikkatten kaçmamalıdır.

9. Sunulan haber ya da bilgide taraflılık var mı: Bilgi kaynağının konuyla ilgili beklentisi, yani neyi görmeyi umduğu önemlidir. Bilgi kaynağının bilgi verdiği konudaki duyguları ve önyargıları, aktaracağı bilgiyi de etkileyecektir. Gerçekler apaçık ortada olsa bile bunların nasıl sunulacağı, yazarının bakış açısına ve önyargılarına bağlıdır. Hangi gerçeklerin dâhil edileceğine, hangilerinin çıkarılacağına içeriği hazırlayanlar karar verir. Bakış açısı veya önyargılara göre bazı şeyler öne çıkarılıp bazı şeyler gizlenebilir. Bu ince husus göz ardı edilmemelidir.

Peki başka püf noktaları var mıdır web okuryazarlığının?

Elbette var.

İletişim danışmanı arkadaşım Kerem Türkman önceki gün Facebook sayfasında web’te haber okuma tekniklerini paylaşmış. İlginizi çeker diye ben de sizinle paylaşmak istedim. Türkman’ın önerileri şöyle:

“Başlıkta; "Sıcak Gelişme" diyorsa: Önemli bir bilgi yoktur.
Başlıkta; "Flaş Gelişme" diyorsa: İçinde bilgi bile yoktur.
Başlıkta; "İnterneti kasıp kavurdu" diyorsa: Tırt bir resimdir.
Başlıkta; "Sosyal medyayı salladı" diyorsa: Adi magazindir.
Başlıkta; "Herkes bunu konuşuyor" diyorsa: Magazin bile değildir.
Başlıkta; "Ünlüler" kelimesi geçiyorsa: Foto galeridir.
Başlıkta; "Şok Şok Şok" diyorsa: Şaşırmayacağınız kesindir.
Başlıkta; "Böylesi Görülmedi" geçiyorsa: Foto galeridir.
Başlık; ünlü bir kadınla ilgiliyse: Foto galeridir.
Haberde çok fazla çıplak kadın resmi varsa: Yukarıda yazdıklarım gerçek demektir...”