Çözüm Süreci: Kobani'den alınacak dersler

Bir Çatışma Çözümü uzmanı der ki: "Aktörler kibirli ve hırslı olmadan, sürecin başarısı için sürekli çalışmalı."
Çözüm Süreci: Kobani'den alınacak dersler

Çözüm Sürecinin, üzerinde sürekli ve titiz çalışılması gereken, hassas ve kırılgan bir süreç olduğunu Kobani’yle başlayan olaylar hepimize gösterdi.

Kobani’den, başta AK Parti ve HDP için, alınacak çok önemli dersler var.

Her iki aktör de, Çözüm Süreci için siyasi iradelerinin güçlü olduğunu bir kere daha güçlü bir şekilde dile getirdiler. Çözüm Sürecini devam ettireceklerini ve bunun için ciddi çalışacaklarını söylediler. Umarız böyle olur, süreç devam eder; Türkiye’nin, hepimizin geleceği için kritik öneme sahip Çözüm Sürecinde aktörler bundan sonra, müzakerelere, reformlara ve çatışma sonrası çözüm çalışmalarına odaklanırlar, hız verirler.

Başbakan Sn. Davutoğlu’nun ve HDP Eş Başkanı Sn. Demirtaş’ın Çözüm Sürecinin devam edeceğini söylemeleri ve bu konudaki iradelerinin güçlü olduğunu dile getirmeleri önemliydi.

Hükümet sözcüsü Sn. Atalay da, “Çözüm Süreci için çalışmalarının hızlanacağını” söyledi. AK Parti hükümeti süreci hızlandıracak Altı Maddeli Paket yaşama geçirecek. Başbakan Yardımcısı Sn. Kurtulmuş, iyimser bir havada, “Çözüm Süreci başarıya ulaşacaktır ve bu, 2015 yılında gerçekleşecektir” dedi. Sizler bu yazıyı okurken Başbakan, benim de dahil olduğum Akil İnsanlar Grubu’yla, Dolmabahçe Ofisinde toplantıda olacak. Akil İnsanlar, yeniden, sürece katkı vermek için çalışmaya başlayacaklar.

Tüm bu ifadeler ve girişimler önemli ve olumlu.

Çözüm Sürecinde tarafların, Gezi ile başlayan, 17 ve 25 Aralık Operasyonları ve 30 Mart ve 10 Ağustos seçimleriyle devam eden, süreci oluruna bırakma, yapılması gerekenleri erteleme, ve böylece bir şey yapmadan “bekle gör” tavrını benimseme eğilimine, IŞİD’in Kobani’ye saldırması ve Kobani’nin düşme olasılığı, büyük bir olumsuz etki yarattı. Bu eğilim, Kobani sürecinde çıkan ve ölümlerle ve yakıp yıkmalarla sonuçlanan olaylarla bitti.

Kobani, Çözüm Sürecinin ne kadar önemli, ama bir o kadar da provokasyonlara açık ve kırılgan olduğunu net bir biçimde ortaya koydu.

Gerek AK Parti, gerekse de Kürt aktörler, IŞİD’e ve Kobani’ye hazırlıksız yakalandılar; bu sürecin kaybedenleri oldular. Bir tek, ilginçtir, Abdullah Öcalan sürecin -tırnak içinde- kazananı oldu. Çatışmaların, ölümlerin, yakıp yıkmaların bitmesinde, “Öcalan faktörü” önemli ve etkili oldu.

Çözüm Süreci devam edecek, ama şüphesiz ki, sürecinin başarılı olup olmayacağını, aktörlerin, Kobani’den ders alıp almadıkları, ders aldılarsa bundan sonraki tavırlarının ne olacağı belirleyecek.

Bu noktada, Çözüm Süreci’nin başına gitmek ve o dönemde, Türkiye’ye gelen ve Çatışma Çözümü çalışmaları ve deneyimlerinde çok önemli bir isim olan Jonathan Powell’ı hatırlamakta çok yarar var.

Jonathan Powell, Kuzey İrlanda, IRA, sorunun çözümünde başrolü oynamış; İspanya-ETA müzakerelerine katkı vermiş ve Kolombiya-FARC ilişkisi için de çalışmış çok önemli ve deneyimli bir isim.
2013 Nisan ayında, Türkiye’ye geldiği zaman, Powell, Çözüm Sürecinde aktörlerin iradesi kadar, sürecin sürekli olmasını sağlayacak çalışmaların ara vermeden yapılmasının ve aktörlerin söylem ve tavrının da çok önemli olduğunu söylemişti; “Bisiklet sürerken pedalın sürekli çevrilmesi gerektiği” saptaması temelinde, aktörlerin, kibirli ve hırslı olmadan, sürecin başarısı için sürekli çalışması gerektiğini vurgulamış ve “Süreç içinde pedal çevirme durmamalı, yapılacaklar arasında makas açılmamalı” tavsiyesinde bulunmuştu.

Kobani’den alınacak en büyük dersin, Jonathan Powell’ın söylediklerini ciddiye alıp yaşama geçirmek olduğunu düşünüyorum.
Radikal Genel Yayın Yönetmeni Ezgi Başaran, o dönem, 10.04.2013 tarihinde, Jonathan Powell ile Çözüm Sürecinin nasıl ilerlemesi gerektiği üzerine önemli bir röportaj yapmıştı. Başta, AK Parti ve HDP olmak üzere, tüm aktörlere ve hepimize, bu önemli röportajı okumayı, Powell’ın sunduğu on öneriyi (Tünel; Başlangıç; Gurur; Güven; Silah; Bölünme; Torpilciler; Muhalefet; Hırs; Zafer) ciddiye almayı öneriyorum:

IRA sorununu çözen beyin Jonathan Powell'dan 10 MADDEDE KALICI BARIŞ

EZGİ BAŞARAN

Türkiye / 10.04.2013

Jonathan Powell, dün Ankara'da Hakan Fidan ve Yalçın Akdoğan'la buluştu. İşte onun gözünden barış dersleri.

Çatışma çözümü (conflict resolution) söz konusu olduğunda ister arabulucu ister uzman ister büyük tecrübe sahibi kişi deyin, İngiliz Jonathan Powell dünyada akla gelen ilk birkaç isimden biridir. Yardımcısı olduğu İngiliz Başbakan Tony Blair ile yüzlerce yıllık Kuzey İrlanda sorununu çözdü. Ardından İspanya-ETA sorununda arabuluculuk yaptı. Şimdi ise Kolombiya-FARC çatışmasına çözüm arıyor. Ve tahmin edeceğiniz gibi Kürt sorunuyla da yakından ilgileniyor.

Onunla 2.5 yıl önce Radikal’de yaptığım söyleşiyle de bu ilgisine vâkıf olmuştuk. Ardından (2011’de) Ankara’dan davet almış, tecrübelerini hükümet yetkilileriyle paylaşmıştı. İki gün önce, pazartesi sabahı, Diyarbakır’da bir kahvaltı sofrasında buluştuk Powell’la. Diyarbakır Siyasal ve Sosyal Araştırmalar Derneği’nin (DİSA) davetlisi olarak gelmişti, akşama Cengiz Çandar’la birlikte ‘Silahsızlanma’ başlıklı panelde konuşacaktı. Ama önce bazı şeyleri anlamak istiyordu.

* * *
Powell’ın masanın etrafında toplanan Kürt hareketinin önemli figürlerine ilk sorusu şuydu: “Devlet, Öcalan’la görüşüyor. Sonra BDP Öcalan’ın sözlerini Kandil ve Avrupa’ya götürüyor. Peki devlet neden PKK ile kendisi görüşmüyor veya işin yasal-siyasi boyutunu BDP ile tartışmıyor?”

Powell’a Öcalan’ın Kürt tabanı için ne ifade ettiği, etkisi anlatıldı. Bir nevi, Öcalan’la görüşmek her şeyden önemli ve yeterli denildi. “İyi ama” dedi Powell, “Müzakere dediğimiz şey üç ayaklıdır. Burada iki ayak görüyorum: Devlet ve Öcalan. Halbuki elinde silahı bulunduranlarla doğrudan görüşme yapılması sürecin üçüncü ve sağlam ayağı olacak, müzakereyi iki liderin varlığına yahut yokluğuna bağlamayarak güçlendirecektir.” Powell, bu fikirlerini dün Ankara’da buluştuğu (sürecin mimarları) Hakan Fidan ve Yalçın Akdoğan’la da paylaşır mı bilmiyorum. Ben size Kuzey İrlanda sürecini temel alarak bizlerle paylaştığı ‘kalıcı barış derslerini’ anlatayım.

1-TÜNEL:

Şimon Peres’in Filistin meselesiyle ilgili esprili bir sözü vardır: “Aslında hepimizin İsrail-Filistin sorununun çözümüne dair makul önerileri mevcut. Dolayısıyla iyi haber, tünelin ucunda bir ışık var. Kötü haber ise ortada bir tünel yok.” Peres’in de ifade ettiği gibi önemli olan tüneli inşa etmek yani sürece başlamak ve onu canlı tutmaktır. Bisiklet sürmek gibi düşünün. Bazen nereye gittiğini tam kestiremeseniz de pedalları çevirmeye devam etmelisiniz. Yoksa bisiklet yere savrulur ve yeniden ayağa kalkması çok daha zordur. Yani birinci kural, ne olursa olsun müzakereleri devam ettirmek.

2-BAŞLANGIÇ:

Kuzey İrlanda çözümünde tarihi bir an yaşamış, ‘Hayırlı Cuma Antlaşması’nı imzalamıştık. Hepimiz heyecandan ve sevinçten uçuyorduk. O zaman bilemezdik tabii, işimizin yeni başladığını. Tony (Blair) ve ben ondan sonraki 9 yıl bu anlaşmanın layıkıyla uygulanması için canımızı dişimize taktık. Diyeceğim, bir anlaşma imzalanması yahut Newroz Meydanı’nda Öcalan’ın mektubunun okunması mükemmel başlangıçlar. Ama sadece başlangıç. Şunu unutmayın: Ortada bir anlaşma olmasının temel nedeni tarafların aslında birbirine güvenmemesidir. Dolayısıyla anlaşmanın varlığı barışın garantisi değildir.

3-GURUR:

Sivil toplum örgütleri, ne olursa olsun, tarafların masadan kalkmaması için uğraşmalıdır. Müzakere sürecinde bizim için kriz anlarından biriydi. IRA ve Sinn Fein’in liderleri Martin McGuinness ve Gerry Adams ile buluşmak üzere Belfast’a yola çıkmıştım. Yalnızdım. Oraya vardığımda dünya tarihinin en büyük banka soygunlarından birinin gerçekleştiğini öğrendim. Fail, IRA’ydı. O anda uçağa binip Londra’ya dönmeyi düşündüm. İçimi feci bir öfke kaplamıştı. Utanç verici bir durumdu çünkü. Fakat dilimi ısırdım ve ne olursa olsun o görüşmeyi yaptım. Bazen gururunuz incinse de devam etmelisiniz.

4-GÜVEN:

IRA bize güvenmiyordu, biz de IRA’ya. İki taraftan biri adım atmalıydı, ki bu adım bazen son derece insani bir jest de olabilir. Bir gün Martin McGuinness’ten (IRA lideri) bir telefon aldım. Benimle buluşmak istiyordu: “Ama tek başına, gizlice geleceksin. Polis, asker kimse olmamalı. Sadece sen…” Peki dedim ve Kuzey İrlanda’nın Derry şehrinde bana söylenen yere gittim. Bir anda önümde bir otomobil durdu. Kargatulumba içine tıkıldım. “Bizi Martin gönderdi” diyordu otomobildekiler. Tamamen aklım karışana kadar, yaklaşık yarım saat dolaştırdılar ve en sonunda bir evin önünde durduk. Martin kapıyı açtı ve hoş geldin diyerek elindeki kol değneklerini uzattı. IRA, hain gördüklerini dizinden vurmasıyla ünlüydü. Koltuk değnekleri ise Martin’in espriyle karışık bana gözdağıydı. O gün 3 saat konuştuk. Bir anlaşmaya varamadık ama aramızda bir tür güven oluştu. Ve müzakerenin geri kalanı için hayatiydi.

5-SİLAH:

Biz süreci IRA’yı dahil etmeden sürdürmeyi çok denedik fakat her seferinde çöktü. Ne zaman ki, elinde silah tutan adamları bir çadırın içinde toplayıp derdimizi anlattık, o gün sürdürülebilir bir müzakere süreci yakaladık.

6-BÖLÜNME:

Asıl endişe edilmesi gereken bölünme başkadır, biliyor musunuz. Bu tür süreçlerde karşı tarafın yekpare bir grup olup olmadığı çok önemlidir. Bölünmüş bir grup, birbirine girmiş bir liderlik yapısı barış sürecine büyük zarar verir. Bölünmemeleri için uğraşmalısınız. ‘Hayırlı Cuma Anlaşması’ imzalanmadan önce, 1997’de, Gerry Adams (Sinn Fein lideri) ile başbakanlık ofisinde buluşmuştuk. Görüşmenin bir yerinde Gerry, Tony ve beni kenara çekti ve kısık sesle şöyle dedi: “Bakın ben size barışı hızlıca getirebilir, anlaşmayı imzalayabilirim ama böyle yaparsam örgüt bölünür. Eğer tüm örgütü barışa ikna etmemi istiyorsanız bana daha çok zaman vereceksiniz. Tercih sizin.” Biz istediği zamanı verdik ve süreç daha sağlıklı oldu. Buna rağmen Real IRA adlı radikal bir örgüt doğdu, hâlâ aktifler ama halk tabanında karşılıkları yok.

7-TORPİLCİLER:

Süreci torpillemek isteyenler çıkacaktır. İçeride ve dışarıda. Hazırlıklı olun. ‘Hayırlı Cuma Anlaşması’nı imzaladıktan 4 ay sonra Omagh’da çok büyük bir patlama oldu. 29 kişi ölmüş, 220 kişi yaralanmıştı. Fail Real IRA’idi. Bu patlama her şeyi askıya almak, barışı silip süpürmek için yeterliydi. Ama biz Gerry ve Martin’in bu saldırıyı sert biçimde kınamasını, karşı tarafın da (Unionist cephe) “İşte bu yüzden barışa ihtiyacımız var” demesini sağladık. Böylelikle süreç sarsıldı ama çökmedi.

8-MUHALEFET:

Biz İşçi Partisi olarak muhalefetteyken, barış müzakerelerini Başbakan John Major yönetiyordu. Blair 1994’te başkan olduğunda partinin Kuzey İrlanda politikasını tamamen değiştirmişti. Bu nedenle Major’ın nasıl bir müzakere sürdürdüğünü bilmeden onu destekledik. İnanın Major bizimle hiçbir detayı paylaşmıyordu. 1996’da meşum Canary Wharf bombası patladığında bizim partinin içinde itirazlar yükselmeye başladı. Hükümeti desteklemeyelim denildi. Tony sağlam bir tavır takındı ve şöyle dedi: “Evet çok zor, çok acı. Ve belki başbakanın yürüttüğü sürecin detaylarını bilmiyoruz. Ama biz siyasetçiyiz. Barış süreci yürüten bir hükümeti desteklemek sorumluluğumuzun gereğidir.” Sonra biz iktidara geldiğimizde muhalefet belki bize bu kadar cömert davranmadı ama barış sürecinin temel adımlarında desteğini hissettirdi. Zaten aksi olsaydı, hayatımız çok zor olurdu.

9-HIRS:

‘Hayırlı Cuma Anlaşması’nın imzalanmasından 5 yıl sonra bir kriz noktasına doğru yaklaşıyorduk. Kamuoyu yoklamaları Cumhuriyetçilerin (IRA ve Sinn Fein’in tabanı) barış sürecine desteğinin azaldığını gösteriyordu. Yüzde 50’den yüzde 30’lara düşmüştü. Tony, Belfast’a gidip bir konuşma yaptı. Bir elinde silah diğerinde sandık tutuyordu. Birini seçeceksiniz dedi. Riskli bir konuşmaydı ve biz yaratacağı etki konusunda tedirgindik. Üç gün sonra beni Gerry aradı ve şöyle dedi: “Tony’nin konuşmasını beğendim. Şimdi ben de bir konuşma yapacağım, metin konusunda bana yardımcı olur musun?” Şaşırmıştım ama elbette kabul ettim. Ve “IRA’sız bir gelecek düşünebilir miyim? Evet düşünebilirim” diye başlayan bir konuşma yazdım. Ertesi gün Gerry’nin televizyonda bu metni okuduğunu işittiğimde fark ettim: Barış ancak barışı tüm hırsların ve hesapların üstünde tutan liderlerle gelir.

10-ZAFER:

Her şey yolunda gitse bile şiddetle büyümüş gençlere hâkim olmak kolay olmayacaktır. Biz Kuzey İrlanda’da hâlâ bu sosyal problemle uğraşıyoruz, IRA şiddeti bitti ama gençlerin düşmanlığı bitmedi. Kalıcı barışın püf noktası müzakere masasından kimsenin yenilmiş ya da yenmiş hissederek kalkmamasıdır. Biri kazandığını, diğeri kaybettiğini hissederse, sağlanan çok kısa süreli bir çatışmasızlık olur, barış değil. Hiçbiriniz kazanmayacak ve kaybetmeyeceksiniz. Bu hisse alışmanızı tavsiye ederim çünkü barışın anahtarıdır.