Divan ve Soykırım Hukuku (2)

Divan, Bosna-Sırbistan kararında Sözleşme'nin 9. maddesindeki soykırımda 'devlet sorumluluğu' kavramını genişletti. Bu, bir yenilik oldu.

Divan, Bosna-Sırbistan kararında Sözleşme'nin 9. maddesindeki soykırımda 'devlet sorumluluğu' kavramını genişletti. Bu, bir yenilik oldu. Karara kadar soykırım fiillerini sadece kişiler işliyor (madde 4); devlet ise soykırımı önlemek ve sorumluları cezalandırmakla sorumlu tutuluyordu (1. madde).
Divan, 'Madem devletin soykırımı önleme yükümlülüğü var, o zaman kendisi de soykırım işleyemez' mantığını benimsedi. Böylece devletlerin de soykırım yapabileceğini kabul etti. Bazı 'kişi, organ ve grupların' (yani yüksek devlet sorumluları, ordu, istihbarat ve çete türü grupların) işledikleri soykırım fiillerinin devlete atfedilebileceğini belirtti. Soykırım yapan devletin de, genel hukuk kurallarına göre, soykırım kurbanlarına tazminat verme zorunluluğu olduğuna işaret etti.
Bu bağlamda Bosna, ICTY'nin Srebrenitsa katliamının soykırım olduğuna karar vermesinden hareketle, Divan'ın benzer diğer katliamları da soykırım saymasını ve Sırbistan'ı da bu olaylara iştiraki dolayısıyla sorumlu tutmasını bekledi. Hata etti.
2006 Şubat ayında Divan'da yargılama başlarken incelediğimiz dava dosyasında gördüğümüz bu yaklaşımın Bosna'ya davayı kaybettireceğini anladık. Bosnalı yetkililere, aşağıda kısaca açıklayacağımız bu görüşümüzü ilettik, ama tutumlarını değiştiremedik.
Geçen yazımda Bosna'da vuku bulan facianın, başlangıçta hukuken soykırım olmadığını bilmemize rağmen, Sırbistan üzerinde baskı olsun diye,
soykırım konusunu ortaya attığımızı söylemiştim. Bosna'da Sırpların etnik temizlik çerçevesinde işledikleri vahim suçların amacı, sırf kendilerinden oluşan homojen bölgeler yaratmaktı. Yani suç eylemlerinin saiki siyasiydi. Siyasi saikle bir grup mensuplarını katletmek, yaralamak ve mezalim yapmak soykırım tanımına girmeyebiliyordu.
Ancak Sırpları, Boşnakların katledilmesine sevk eden saik zamanla giderek siyasi nitelikten çıktı. Sırplar, Boşnakları, Türk oldukları, Türk tohumu taşıdıkları ithamıyla öldürmeye başladılar. Özellikle ırzına geçtikleri 50 bin civarında kadına, çocuklarının artık Türk değil, Sırp kanı taşıyacağını söylüyorlardı.
Sırplar sadece etnik temizlikle yetinseler, Boşnakları kendi 'bölgeleri'nden bir kere attıktan sonra, arkalarından gidip öldürmekle ilgilenmezlerdi. Oysa bu süreçte Boşnakların, Türklerden farklı, ama kendileriyle aynı ırktan olduğunu bile unuttular. Osmanlı hâkimiyetine karşı Türklere duydukları nefreti canlandırdılar ve Müslüman oldukları için Türk ırkından saydıkları Boşnaklara yönelttiler. Böylece tamamen irrasyonel bir ırkçı saik ortaya çıktı.
Yahudi soykırımından sonra, bir kez daha anlaşıldı ki, bir grubu, başka hiçbir saik olmadan, sadece o gruba mensup olmalarından dolayı, kısmen veya tümüyle yok etme özel kastı (yani soykırım suçu), sadece ırkçı saik olması halinde ortaya çıkıyor.
Bosna'nın Hollandalı avukatları, muhtemelen ülkelerindeki ırkçılığın etkisiyle, konunun otoritesi William Shabas'ın da işaret ettiği gibi, yok etme özel kastı için gerekli olan ırkçı saiki ihmal ettiler
ve davayı kaybettiler.
Srebrenitsa katliamını ICTY kararı dolayısıyla kerhen soykırım sayan Divan, Sırpların diğer benzer katliamlarını soykırımın dışına çıkardı. Bosna Sırp ordusunun personel sicilleri Belgrat'ta tutulurken ve silahları da oradan gelirken, Sırbistan'ın soykırıma iştirak etmediğini karara bağladı. Yargı sürecinde soykırımı ispat mükellefiyetini tümüyle Bosna'ya yükledi ve Sırbistan'ı askeri arşivlerini açmaya zorlamadı.
1915-16 tehciri, etnik temizlikten farklı olarak, teamüli hukuka uygun bir uygulama. İddiaların aksine, bir devlet organı olan Teşkilatı Mahsusa'nın tehcire katılmadığı kanıtlandı. Osmanlı'da Ermenilere karşı ırkçı nefretle yok etme kastı hiçbir zaman olmadı. Tersine Ermeni terör örgütlerinde Türklere karşı ırkçı nefret vardı. Fazladan Türkiye tüm arşivlerini açtığı halde, Ermeni arşivleri henüz kapalı.
Divan'ın belgelere dayalı bir yargılama sonucu aldığı bu karar, Ermeni soykırım iddialarının tahkimle çözülebileceğini gösteriyor.