İnsani gelişmenin formülü

UNDP'nin 'İnsani Gelişme Endeksi' çalışması, refah düzeyinde gelirin yanı sıra sağlık ve eğitim kriterlerini de dikkate alıyor ve bir kriterdeki başarılı performans diğer kriterlerindeki düşük performansı telafi edebiliyor.

Bir ülkede yaşayan insanların refah düzeyi nasıl ölçülür? Kişi başına gelir düzeyi en yaygın kullanılan ve hesaplaması kolay olan ölçüttür. Ancak kişi başına gelir düzeyi insan refahını ilgilendiren tüm boyutları göstermez. OECD tarafından hazırlanan ‘Daha İyi Yaşam Endeksi’ (Better Life Index) ve Legatum Institute tarafından hazırlanan ‘Refah Endeksi’ (Prosperity Index) ise çevre, toplumsal yapı, yaşam tatmini, güvenlik, barınma kalitesi, eğitim, sağlık ve kişisel özgürlük gibi refahın farklı boyutlarını da çok sayıda gösterge ve verilerle analize dâhil ediyor. Kişi başına gelirin ‘basitliği’ ile OECD ve Legatum Institute çalışmalarının ‘karmaşıklığının’ orta noktasında, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (United Nations Development Program, UNDP) tarafından hazırlanan ‘İnsani Gelişme Endeksi’ (Human Development Index, HDI) yer alıyor.

İnsani Gelişme Endeksi

İnsani Gelişme Endeksi veya HDI, ‘Refah Endeksi’ ve ‘Daha İyi Yaşam Endeksi’ gibi çalışmaların ölçmeye çalıştığı refah düzeyinin çok boyutluluğunu, az sayıda kriter ile kapsamayı hedefliyor. HDI, insani gelişme kavramını ‘insanların seçeneklerinin genişletilmesi’ olarak tanımlıyor ve sadece üç kriteri bir araya getirerek, insan refahını tek başına gelir düzeyinin ötesine taşıyor. Bu üç kriter; ‘uzun ve sağlıklı bir hayat’ ölçütü olarak yıl cinsinden ‘doğumda yaşam beklentisi’, ‘bilgiye erişim ve eğitim imkânı’ ölçütü olarak yıl cinsinden ‘okulda geçen eğitim süresi’ (öğrenciler için eğitim süresi beklentisi) ve ‘yaşam standartları’ ölçütü olarak satınalma gücü paritesine (SGP) göre düzeltilmiş ‘kişi başına milli gelir’ düzeyini içeriyor. UNDP, söz konusu üç alanda (sağlık, eğitim, gelir) insanların imkân ve seçeneklere sahip olmasının, diğer kapsamlı çalışmaların parçası olan farklı boyutlarında da refah düzeyinin artmasını sağladığını belirtiyor. Ülkeler üç farklı kriterdeki performanslarının ortalamasına göre sıralanıyor ve insani gelişme düzeyine göre ‘çok yüksek’, yüksek’, ‘orta’ ve ‘düşük’ olmak üzere dört temel gruba ayrılıyor. Gruplardaki ülkelerin üç boyuttaki performanslarına bakıldığında, genel HDI endeksi ile birlikte eğitim, sağlık ve gelir performanslarının da genel olarak düştüğü gözlemleniyor. Örneğin 2013 yılı verileriyle hazırlanan 2014 yılı HDI çalışmasında; gruplardaki ülkelerin ortalama yaşam beklentileri, ‘çok yüksek’ten ‘düşük’ gruba doğru gidildikçe 79,4 yıldan, 74,1, 63,3 ve 58,3 yıla geriliyor. Benzer şekilde eğitim süresi ‘çok yüksek’ düzey insani gelişme grubunda ortalama 11,0 iken, diğer gruplarda sırasıyla 9,1, 5,4 ve 3,8 yıla düşüyor. Öğrencilerin eğitim süresi beklentileri farklı gruplarda sırasıyla 15,9, 13,7, 10,5 ve 9,2 yıl. Gelir düzeyi ise sırasıyla 40.308, 7.018, 6.927 ve 2.109 ABD doları. Ancak çalışmanın detayına bakıldığında dikkat çeken bir unsur, belli bir kriterde geride olan bazı ülkelerin, diğer iki kriterdeki performansları ile HDI sıralamasında ilerleyebilmeleri. Örneğin ‘çok yüksek’ düzey insani gelişme grubunda, Orta Avrupa ülkelerinden Slovenya ve Çek Cumhuriyeti, sağlık ve eğitim boyutlarındaki performansları ile 25 bin ABD doları düzeyindeki bir kişi başına gelir ile HDI sıralamasında birkaç kaç yüksek gelire sahip olan Katar, Birleşik Arap Emirlikleri ve Kuveyt gibi petrol zengini ülkelerden yukarıda bulunuyor. ‘Yüksek’ düzey insani gelişme grubunda, 22.617 ABD doları kişi başına gelir ve 11,7 yıl eğitim süresine sahip olan Rusya, 68 yıl olan göreceli düşük yaşam beklentisi ile; daha düşük eğitim ve gelir seviyesine sahip olduğu halde 73 yılın üstünde yaşam beklentisi olan örneğin Bahamalar ve Romanya’nın gerisinde. 6.890 ABD doları gelire sahip olan Gürcistan, 74,3 yıl  yaşam beklentisi ve 12,1 yıl eğitim süresi ile; benzer gelir düzeyindeki ülkelerin çoğu ‘orta’ düzey insani gelişme grubunda iken, ‘yüksek’ düzey insani gelişme grubuna yükseliyor. ‘Orta’ düzey insani gelişme grubunda, 11.788 ABD doları gelir ile gruptaki çoğu ülkenin üstünde bir gelire sahip olan Güney Afrika, 56,9 yaşam beklentisi ile HDI sıralamasında göreceli olarak geriye düşüyor.

Türkiye’nin insani gelişme düzeyi

HDI çalışmasının çok boyutluluğu, insani gelişmenin her zaman sadece gelire bağlı kalmadığı sonucuna ulaşılmasını sağlıyor. Bir ülke eğitim ve/veya sağlık kriterlerinde kaydettiği ilerleme ile, insani gelişmede daha yüksek gelirli ülkelerin üstüne çıkabiliyor veya bu alanlarda yeterli performans gösteremeyen bir ülke, gelir düzeyi ile ulaşabileceği insani gelişmenin altında kalabiliyor. Türkiye’nin ortalama yaşam süresi 75,3 yıl, eğitim süresi 7,6 yıl ve SGP’ye göre ayarlanmış kişi başına geliri 18.391 ABD doları. Okul çağındaki öğrencilerin eğitim süresi beklentisi ise 14,4 yıl. Türkiye bu kriterler ile ‘yüksek’ düzey insani gelişme grubunda yer alıyor. Türkiye gibi orta gelir düzeyinde bulunan alan Arjantin, Şili ve Macaristan gibi ülkeler ise ‘çok yüksek’ düzey insani gelişme grubundalar. Türkiye, yüksek refah düzeyine ulaşabilmek için tek başına gelir düzeyini değil, nüfusunun ortalama sağlık ve eğitim düzeylerinde de ilerleme sağlamalı. Bu şekilde, yüksek gelir grubuna geçmeden de HDI sıralamasında, ‘çok yüksek’ insani gelişme düzeyine ulaşabilecek.