'Kitle fonlaması'

Küçük ölçekli proje ve şirket finansmanında gelişmekte bir trend olan 'kitle finansmanı' ABD'de düzenlemeye tabi tutuldu.

Başrolünde Gene Wilder’ın bulunduğu, 1968 tarihli ‘Prodüktörler’ filminde, yaşlı bir müzikal prodüktörü ve genç muhasebecisinin, başarısız olması garanti olan bir müzikal yapıma, ‘yatırımcılardan’ gereğinden fazla para toplayarak bu paraları kasten batırmaya çalışmaları –ve yapımın büyük sükse yaparak planlarının ters tepmesi– anlatılmaktadır. 1980’lerin başında Türkiye’de popüler olan ve sonrasında büyük ‘vurguna’ dönüşen banker vakaları da ‘gayri resmi’ finansman kanallarının ortaya çıkmasına bir örnektir. Bu tür alternatif fonlama platformlarına olan talebin arkasındaki bir neden, ‘konvansiyonel’ bankacılık sisteminin, katı kurallarına uymadığı için ilgilenmediği proje ve şirketlerin finansman ihtiyaçları olarak görülebilir. Diğer taraftan bankacılık sisteminin içerisindeki maliyet ve komisyonların yüksekliği nedeniyle borç verme sonucu elde edilen getirilerin (mevduat faizi) istenenden düşük, borçlanma maliyetlerinin (kredi faizi) istenenden yüksek olması da böyle bir alternatifin doğuşunda etkili oldu. Son yıllarda, bu trendin son halkası olarak özellikle bazı internet siteleri üzerinden bireylerin birikimlerini, belli bir iş fikrinin sınaileştirilmesi, icadın gerçekleştirilmesi veya sahne prodüksiyonunun ortaya konması gibi projelere yatırım yapmaları için kanalize eden ve ‘kitle fonlaması’ (crowd funding) olarak adlandırılan yeni bir alternatif fonlama platformu oluştu. 

Fonlamanın gelişimi
Bugünün ‘kitle fonlaması’ olarak adlandırılan ‘internet tabanlı’ sistem, ilk olarak 1990’ların ortalarında bazı konser turnelerinin fonlaması ile başladı. Sonrasında ise daha çok bağımsız filmlerin finansmanı ile birlikte hız kazandı. Bunun haricinde müzik prodüksiyonları, kuruluş aşamasındaki şirketler (start-up) ve hatta kamu projelerinde bile bu sistem kullanıldı. 2011 yılında ABD’de bu yöntemle 1.5 milyar dolar tutarında bir fon toplandı. Sektörde Kickstarter, PleaseFund.US, IndieGoGo, RocketHub gibi birçok irili ufaklı ‘kitle fonlama portalı’ faaliyet gösteriyor. Sistem işleyişi ise genelde şu şekilde oluyor: Fona ihtiyaç duyan girişimci veya sanatçı belli bir ‘son süre’ (deadline) ve asgari fon tutarı belirtiyor. Eğer son süreye kadar asgari tutar toplanmamış olursa o ana kadar toplanan fonlar katılımcılara iade ediliyor; eğer tutar toplanmış olursa girişimciye aktarılıyor. ‘Lending Club’ gibi bazı oluşumlar ise borç verenle borçlananları birebir eşleme yoluna gidiyorlar.
Kitle fonlamasının, uzunca bir süre regülasyona tabi olmayan ‘korsan’ bir sistem olması, suiistimaller ve dolandırıcılık riskini getirdi. ABD’de mayıs ayı içerisinde yürürlüğe giren ‘İş Kurulumlarına Hız Verme Yasası’ (Jumpstart Our Business Startups–JOBS–Act), sisteme belli kurallarla çizilmiş bir kapsam ve oyun alanı sunuyor. Yasanın amacı, yoğun bir izin ve kayda alma süreci gerektirmeksizin sistemin ‘kitle’ fonksiyonunu –ve geniş tabana yayılmasını– öne çıkartarak ve bilgi paylaşımını arttırarak kaynak tahsisatına katkıda bulunmasını sağlamak olarak değerlendirilebilir. Yasaya göre, her bir proje veya işlemin hacmi 1 milyon doların altında kalmalı; yatırımcıların her birinin katılımı, yıllık gelirlerinin yüzde 10’unu geçmemeli ve fonlama bu amaç için var olan ve ABD’nin ‘Sermaye Piyasası Kurulu’ muadili olan ‘SEC’ tarafından ‘tanınan’ portaller aracılığıyla olmalı. SEC’in denetimine tabi olmakla birlikte, bu portallerin borsa simsarlığı gibi resmi bir yetki almaları gerekmiyor. Proje sahiplerinin, yöneticilerin bilgileri, gerçekleştirilmesi düşünülen iş planı ve projenin maruz kaldığı tüm risklerin detaylı bilgisini yatırımcılarla paylaşmaları gerekiyor. Proje sahipleri gerçeğe aykırı bir beyanda bulunurlarsa veya önemli bir bilgiyi paylaşmazlarsa yasalar karşısında sorumlu oluyorlar. Bu yasa ile ‘konvansiyonel’ sermaye ve borç piyasalarının, ‘kayda alma’ ile ilgili prosedürleri ve katı mali kriterleri devre dışı bırakılarak, bilgi paylaşımı ve yönetici sorumluluğu ile ilgili kuralları uygulanmaya devam ediyor. Ancak internetin ‘sınır tanımayan’ bir oluşum olması nedeniyle bu tür portallerin faaliyet gösterdiği diğer ülkelerde de benzer düzenlemelerin gelmesi gerekiyor. ‘Kitle fonlaması’ piyasaların arz-talep dinamikleri ve yenilikçiliği ile ortaya çıkmış bir oluşum. Bu oluşuma, ‘suiistimal’ ihtimallerini dışlayacak ve maruz kalınan riskleri sınırlayacak bir regülasyon çerçevesi ile yasallık kazandırmak finansal sistemin çeşitliliğine bir katkı olacaktır.