Sağlıksız bir sistem

İktidar reform istiyorsa, sağlık ve sosyal güvenliğin temel insan hakkı olduğunu, bu hakların piyasaya terk edilmeyeceğini kabul etmek zorunda.


Radikal, hükümet gündemindeki Sosyal Güvenlik Reformu'nu tartışmaya açıyor. İki sayfayı aşmayacak görüşlerinizi, yorum@radikal.com.tr e-posta adresine gönderebilirsiniz.
Haber: ZAFER AYDIN / Arşivi

Ülkede yaşayan herkesi yakından ilgilendiren bir konuda 'reform' ya da 'devrim' gibi cazibesi yüksek sözcüklerin arkasına saklanılarak hiçbir hazırlık yapılmadan köklü bir değişikliğe gidilebilir mi? Hükümetin tuhaf bir cesaret ve acelecilikle sosyal güvenlik sisteminde yapmaya çalıştıklarına bakınca, soruya gidilebiliyormuş diye yanıt vermekten başka çare yok!
Hükümet sosyal güvenliği yeniden biçimlendirecek Genel Sağlık Sigortası (GSS), Emeklilik Sigortası, Primsiz Ödemeler Sistemi ve Sosyal Güvenlik Kurumu'na ilişkin kanun tasarılarını gündeme almaya başladı. Genel Sağlık Sigortası tasarısı, Başbakanlığa gönderildi. Genel Sağlık Sigortası'yla, sağlık sistemi köklü bir değişime tabi tutulacak; ama sistem değişikliğinin gerektirdiği altyapı çalışmaları henüz ortada yok.
Bu kadar hazırlıksız bir değişimin, bir tür 'hızlı tren' facialarına davetiye çıkarma anlamına geldiği açık. Öyle anlaşılıyor ki, hükümet, IMF'ye verdiği taahhütleri yerine getirmeyi, yaşanabilecek sosyal problemlerden daha fazla önemsiyor. Ya da liberalizm fikrine kendini o kadar kaptırmış ki 'piyasanın görünmez elini' yaşanabilecek sorunları da çözebilecek 'sihirli değnek' sanıyor...
Anayasal yükümlülük
Genel Sağlık Sigortası Kanun tasarısına göre bütün yurttaşlar yasayla birlikte sağlık sigortasına kavuşacak. Esasında, herkesin sağlık sigortasının bulunması, sağlık hakkının temel bir hak olarak kabulünün ve
uluslararası sözleşmelerden, Anayasa'dan doğan yükümlülüklerin yerine getirilmesinin bir gereği. Nitekim kanun tasarısının gerekçesinde, bu yükümlülüklere de atıfta bulunulmuş. Ne var ki gerekçesinde sağlık temel bir hak olarak sayılmasına rağmen, yasa tasarısı sağlık hizmetine herkesin eşit ve ücretsiz ulaşmasını öngörmüyor.
Her ne kadar, kamu sigortası olarak düşünüldüğü ileri sürülse de, Genel Sağlık Sigortası'nda kamunun rolü, prim toplama, sunulacak hizmetlere ilişkin kriterler belirleme ve denetimle sınırlı tutulmuş. Finansmanı ve hizmet sunumu birbirinden ayrılan sistemde GSS sağlık hizmeti üretmeyip, satın alacak.
Sağlık Bakanlığı'nın, eğitim hastaneleri dışında kalan sağlık tesislerinin elden çıkartılmasını planlandığı göz önüne alınınca, GSS'nin en önemli kısmı olan sağlık hizmetinin üretilmesinde temel belirleyici, özel sektör olacak.
Temel amaç 'kâr'a dönüşecek
Özel sektörün elinde biçimlenecek sistemde, ister istemez piyasa kuralları işleyecek, rekabet belirleyici faktör, kâr, temel amaç haline gelecek. Dolayısıyla kârın, paranın egemen olacağı GSS'nin herkesi kapsaması demek, herkesin sağlık hizmetlerinden yararlanabilmesi ya da aynı düzeyde yararlanabilmesi anlamına gelmeyecek.
Yasa tasarısında yer alan bazı maddelere biraz yakından bakınca, sağlık hizmetinden yararlanmak için konulan koşulların bir tür kısıtlama, daraltma anlamına geldiği göze çarpıyor. Tasarıya göre parası olmayan sağlık hizmetinden yararlanamayacak. Herkesin prim ödeyeceği, ödeyemeyecek durumda olanların primlerinin ise devlet tarafından ödeneceği GSS'de sağlık hizmetinden yararlanmak için, ayrıca katılım payı vermek gerekecek.
Yasa tasarısının 15. ve 16. maddelerinden anlaşılıyor ki; İş kazası, meslek hastalığı, kişiye yönelik koruyucu sağlık hizmeti, kontrol muayeneleri ve sağlık raporuyla belirlenmiş kronik hastalıklarda kullanılacak ilaçlar dışında kalan ayakta ve yatarak görülen sağlık hizmetinden, muayene, tetkik, ilaç ve tıbbi cihazlarda katılım payı alınacak. Yasa tasarısı hekim ve diş hekimi muayenesi için 2 YTL ve diğer sağlık hizmetleri için yüzde 10 ila yüzde 20 katılım payı öngörüyor.
Yasa tasarısına göre katılım payının toplam tutarı net asgari ücreti geçemeyecek, geçen kısım ise tahsil edilemeyecek. Bu demektir ki milyonlarca asgari ücretli, sağlık sorunuyla karşılaşırsa ya sağlık hizmetinden ya da eve götüreceği aylık iaşe bedelinden vazgeçmek zorunda kalacak. Asgari ücretin üzerinde gelire sahip olanlar ise gelirlerinin bir bölümünü sağlık için ayırmak durumunda kalacak.
Yine tasarıya göre, yoksul olduğu için primi devlet tarafından ödenen yurttaşlar da sağlık hizmetinden yararlanmak için katılım payı ödeyecek. Aksi takdirde sağlık hizmetinden yararlanamayacak. Katılım payı GSS bünyesinde verilecek sağlık hizmetlerinin paralı hale getirilmesinin birinci adımıdır. Tasarının 15. maddesinde katılım payının 'gereksiz kullanımı caydırma' gibi, inandırıcılıktan uzak bir gerekçeye dayandırılması da, bu kanıyı kuvvetlendiriyor.
Bütün yurttaşları kapsayacağı söylenen GSS'den yararlanma, tasarının 14. maddesinde SSK'daki mevcut durum gibi, bir yıl içinde 90 gün prim ödeme zorunluluğuna bağlanmış. SSK'da da pek çok sıkıntıya yol açan bu düzenlemeye göre hastalanan birinin hastalandığı tarihten önceki bir yıl içinde, 90 günlük primi yoksa, Genel Sağlık Sigortası'ndan yararlanmayacak. İşten çıkarılıp, işsizlik sigortasından ödenek
alanların primleri İş-Kur tarafından ödenecek.
İşsizlik sigortası
Bilindiği gibi işsizlik sigortasından yararlanmanın ağır şartları nedeniyle pek çok çalışan, kendi isteği dışında işsiz kalmasına rağmen işsizlik sigortasından yararlanamamakta. Yasa tasarısına göre, işsiz kaldığı halde işsizlik sigortasından yararlanamayanların sağlık hizmetinden yararlanması da mümkün olamayacak. Ayrıca kayıt dışı istihdam edilenler yoksulluğunu belgeleyerek, priminin devlet tarafından ödenmesini sağlayamazsa, GSS'den yararlanamayacak.
Yasa tasarısıyla tamamen kamusal bir hizmet olan koruyucu sağlık hizmeti de primli sisteme dahil ediliyor. Koruyucu sağlık hizmetlerinin GSS'ye sözleşmeyle bağlı aile hekimleri aracılığıyla yerine getirilmesi öngörülüyor. Koruyucu sağlık hizmetlerinin aile hekimliği modeli ile sağlanacağı şüpheli.
Öte yandan büyük şehirler dışında, sağlık kurumlarında bile büyük oranda hekim açığı yaşandığı biliniyor. Dolayısıyla, hizmeti rekabet unsurunu esas alarak yürütecek aile hekimlerinin merkezlerde toplanacağını tahmin etmek zor değil. Bu durumda kırsal kesimde yaşayanların, koruyucu ve tedavi edici hizmetlerden yeterince yararlanamayacağı, bugünden belli. Merkez-çevre, doğubatı, kent-kırsal arasında sağlık hizmetinden yararlanmada yaşanan eşitsizlik daha da büyüyecek ve derinleşecek.
Hak başka kullanmak başka
Yukarıda dile getirilen birkaç nokta bile gösteriyor ki, herkesin sağlık sigortasının olması herkesin bu hakkı kullanabileceği, hizmet alabileceği, anlamına gelmiyor.
Aslında Genel Sağlık Sigortası, bu açıdan işsizlik sigortasına benziyor. Soran olursa memlekette işsizlik sigortası var; ama yararlanma koşulları nedeniyle, prim ödeyenlerin bile çoğu yararlanamıyor. Şimdi Genel Sağlık Sigortası olacak; ama katkı payı ve diğer kısıtlayıcı koşullar nedeniyle hizmetten herkes yararlanamayacak. Üstelik Genel sağlık Sigortasına ilişkin pek çok düzenlemenin yönetmeliklere bırakılmış olması nedeniyle, hizmetten yararlanamayacakların sayının daha da artması ihtimal dışı değil.
Oysa sağlık bütün yurttaşlar için bir haktır. Her yurttaş sağlık hizmetlerine eşit, kolay ve ücretsiz ulaşabilmelidir. Hükümet, sağlıkta gerçekten reform yapmayı düşünüyorsa, öncelikle sağlığın, sosyal güvenliğin temel bir insan hakkı olduğunu, temel insan haklarının paranın egemenliğine, piyasaya terk edilmeyeceğini kabul etmek zorunda. Bu konuda bilim insanlarına, meslek örgütlerine ve sendikalara kulak vermeli ve milyonlarca insanı ilgilendiren bir konuda en azından, bir ilin veya ilçenin adını değiştirirken gösterdiği kadar hassasiyet göstermeli!
Zafer Aydın: Kristal-İş Sendikası Eğitim Uzmanı