Yargıda dert bir değil

Avrupa Etkin Yargı Komisyonu'nun (CEPEJ) kuruluş amacı ve işleyişi:
CEPEJ, Eylül 2002'de kurulmuştur. (**) Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi, yargı sistemlerinin etkinliğini ve...
Haber: CENGİZ OTACI / Arşivi

Avrupa Etkin Yargı Komisyonu'nun (CEPEJ) kuruluş amacı ve işleyişi:
CEPEJ, Eylül 2002'de kurulmuştur. (**) Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi, yargı sistemlerinin etkinliğini ve niteliğini geliştirmeyi ve bu hususta Avrupa standartları oluşturma iradesini ortaya koyma amacındadır.
CEPEJ, Avrupa'da hukuk devleti ve demokrasinin geliştirilmesine yönelik temel bir alan üzerine yoğunlaşmıştır. Avrupa Konseyi'ne üye 46 üye devlete, tümüyle yargı süjelerini dikkate alarak yargının teşkilatlanması hakkında pratik çözüm önerileri hazırlamak ve üye devletlere makul bir sürede adil yargılanma hakkı ihlallerini önlemeye yönelik etkin çözümler sunmak suretiyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin işyükünü hafifletmeye katkı sağlamak CEPEJ'in görev ve yetki alanlarını oluşturmaktadır.
Yargı sistemlerini değerlendirmek için oluşturulan pilot uygulama sayesinde, CEPEJ Avrupa adaletinin işleyişini analiz etmeye yönelik olağanüstü bir araca sahip. Temel bilgilerin toplanması ve işlenmesi, 800 milyon Avrupalı adına CEPEJ'i, Avrupa devletlerinde yargı camiasını ve politikacıları yargı teşkilatlarının gelişimi ve ana eğilimlerini anlama, yargının etkinliğini iyileştirmeye yönelik reformlar sunma ve bunların uygulamaya sokulması hususlarında daha mahir yapacaktır. (raporun önsözünden)
Veriler, CEPEJ tarafından 2003'te geliştirilen bir enstrüman olan 'Yargı Sistemlerini Değerlendirme Pilot Uygulaması' kullanılmak suretiyle toplanmıştır. Raporda sunulan çalışma, sorulara cevap vermekle görevli üye devletlerdeki temas kişileri, uzmanlar, CEPEJ üyeleri ve Avrupa Konseyi Sekreterliği dahil en az yüz kişinin dahil olduğu ortak bir çalışmanın ürünüdür.(raporun giriş kısmından)
CEPEJ tarafından 2004 Şubat ayının sonunda 15 Mayıs'a kadar cevaplanmak üzere ülkelere gönderilmiştir. Her bir ülkeden ulusal verileri toplamak üzere bir temas kişisi ataması istenmiştir. 15 Mayıs'a kadar olan son süre daha sonra 1 Temmuz'a kadar uzatılmıştır. 2004 yılının Ağustos ayında 36 ülke cevaplarını sekreterliğe göndermiştir. Sekreterlik, cevapları aldıktan sonra bu cevapları, verilerin işlenmesi ve analiz edilmesi için Hollanda Adalet Bakanlığı Araştırma Merkezi'ne göndermiştir (raporun 1.2 numaralı kısmından) Bu raporun ilk olması, ülkelerin hukuk sistemlerinin farklı olması nedeniyle verilerin çok da sağlıklı olamayabileceği, raporun çeşitli yerlerinde belirtilmektedir.
Raporda yer alanlar
1) Mahkemeler için yapılan harcamalar ve adli yardım Adli yardım bütçesinin sadece taraflara ya da avukatlarına verilen parayı içermekte olup adli yardım idaresine ilişkin yapılan harcamaları kapsamamaktadır. Raporun 1. tablosu Avrupa Konseyi üye devletlerinde mahkemeler için yapılan kamu harcamaları ve adli yardım miktarlarını karşılaştırmaktadır. Avro bazında Türkiye (3.66), kişi başına mahkeme bütçesinde Ukrayna (2.31), Moldova (0.80), Gürcistan (0.83), Bulgaristan (3.53), Azarbaycan (0.64) ve Ermenistan (1.03)'dan sonra listenin sonlarında yer almaktadır. Türkiye yine avro bazında (0.13) kişi başına düşen adli yardımda da Ermenistan (0.01), Azerbaycan (0.02), Malta (0.04), Moldova (0.03), Romanya (0.08), Rusya (0.01) Slovak Cumhuriyeti (0.11) ve Ukrayna (0.01)'-dan sonra gelmektedir. Tablo 2'iye göre mahkemeler için yapılan kamu harcamaları ve adli yardımın milli bütçeye oranında Türkiye, yukarıda sayılan bir kısım ülkelerle birlikte sondan 6. sıraya yerleşmiştir. Tablo 3'te toplanan bilgilere göre kişi başına mahkemeler için yapılan kamu harcamaları ve adli yardımların ortalama gayri safi maaşa yüzdesinde de Türkiye'nin gerilerde olduğunu söylemek mümkün. Tablo 4'e göre toplam adli yardımda Türkiye 9.116.324 ile sondan beşinci sıradadır. Harcamaların çoğu ise (2/7 oranında) ceza davaları için yapılmaktadır.
2) Mahkeme ve mahkemelerin hizmet ettiği insan sayıları:
Raporun dokuz tablosuna göre genel nitelikli ilk derece mahkeme sayısı Türkiye (2508), Rusya (2609)'dan sonra gelmektedir. Her bir 1 milyon kişiye düşen mahkeme sayısında Türkiye (56.26) İspanya (66.78)'dan sonra gelmektedir.
Türkiye, en ücra yerlere kadar dağılmış 838 tane kadastro mahkemesi türü de dahil olmak üzere 12 çeşit ihtisas mahkemesi olduğunu rapor etmiştir.
3) Hâkim ve personel sayısı: Tablo 12 ve 14'e göre her 100 bin kişiye düşen hâkim sayısında Türkiye (7.49) İngiltere/Galler (4.22), Kuzey İrlanda (3.68), İrlanda (3.04) ve İskoçya (4.88)'dan sonra gelmektedir. Bu rakamlar Almanya için 25.3, İtalya da 11.72, Rusya'da 11.81'dir. Her 100 bin kişiye düşen idari personel sayısında ise Türkiye (30.58) İngiltere/Galler (16.58), Kuzey İrlanda (31.86), İskoçya (24.32), Litvanya (23.19)'dan sonra gelmektedir. Avusturya (66.95), İtalya (56.21), Hollanda (31.35) gibi oranlara sahiptir.
Her bir mahkemeye düşen meslekten gelen hâkim sayısında Türkiye (1.2) ile en sonda yer almaktadır. Bu sayı Ermenistan'da 8.1, Bulgaristan'da 10.3, İskoçya'da 2, Hollanda'da 64.6, Fransa'da 4,9'dur. Her bir mahkemede hâkim hariç görev yapan personel sayısında Türkiye (5.0), İzlanda (2.8)'dan sonra gelmektedir.
4) Hâkimlerin maaşları: Avrupa genelinde yargıçlar ve savcılar o ülkenin ortalama kişi başına yıllık gelirinin üstünde ücretler alıyor. Portekiz'de bu rakam kıdemli yargıçlar ve savcılar için kişi başına yıllık gelirin 10 katına kadar çıkıyor. AB'nin yeni üyeleri olan eski Doğu Bloku ülkelerinde de yargıç ve savcı maaşları yüksek. Türkiye'deki rakamlar araştırmada yer almadı. Ancak 2002'deki yargıç maaşları Türkiye'deki kişi başına yıllık gelirin iki ile dört katını buluyor. Bu da Türkiye'de yargıç ve savcıların ücret bakımından Avrupa ortalamasına ulaştığını gösteriyor(***).
Henüz mesleğin başındaki bir hâkimin yıllık aldığı maaş Avusturya'da 28.146, İtalya 33.352, Polonya 12.563, İspanya 42.850 avrodur.
5) Hâkim ve savcılara karşı disiplin soruşturması ve cezalar: Tablo 21'e göre hâkimlere karşı yürütülen yıllık disiplin koğuşturması sayısında Türkiye (252) ilk sıradadır. Türkiye'yi Polonya (182) ve Ukrayna (181) izlemektedir. Bu sayılar Hollanda, İngiltere/Galler, İskoçya gibi ülkelerde sıfırdır. Hâkimlere verilen disiplin cezasında da Türkiye (72)'den sonra, Ukrayna (70) ve Polonya (60) gelmektedir. Tablo 41'e göre savcılara karşı yürütülen yıllık disiplin koğuşturması sayısında Türkiye (161) Rusya (3335) ve Ukrayna (848)'dan sonra gelmektedir. Savcılara verilen yıllık disiplin cezalarının sayısı, rapor veren ülkeler içinde en yüksek oran da Türkiye'ye aittir (54). Bu sayı Rusya'da 39, Moldova'da 38, Letonya'da 28'dir.
6) Ortalama dava süresi: Raporun ele aldığı hırsızlık, boşanma, işten çıkarma davalarında ilk derece ve temyiz mahkemelerinin ortalama karar verme süresi Avrupa ortalamasında... (Tablo 26, 27, 28, 29, 30)
7) Savcılık: Raporda savcılık bütçesi, savcılık bütçesinin milli bütçelere oranı ve ortalama brüt maaş dikkate alınarak kişi başına savcılıklara yapılan kamu harcaması, savcıların yıllık maaşları konularında Türkiye hakkında bilgi bulunmamaktadır (tablo 32, 33, 34, 36) Her 20 bin kişiye düşen savcı sayısında Türkiye (1.0), Avusturya (0.5), Hollanda (0.7) gibi bazı ülkelerden iyi, Almanya (1.5), Bulgaristan (2.8), Danimarka (2.1) gibi bazı ülkelerden ise daha kötü durumdadır.
Sonuç
Türkiye'de yargının 'sorunlu' bir alan olduğu öteden beri bilinir. Çözüm için son yıllarda bazı çalışmalar yapıldı. Bunların nasıl sonuçlar vereceğini ileriki yıllarda görmek mümkün olacak.
Kanaatimiz odur ki, yargıda, Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki gibi radikal bir değişiklik ve zihniyet yenilenmesi yapmadan etkili bir sonuca varmak mümkün değil. Çalışmalar, iş dağılımının yeniden ayarlanması düzeyinde kalıyor. 'Yargının sorunları' deyince bakan ve müsteşarın Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu'ndan çıkarılması gerekliliği, ezber söylem olmayı sürdürüyor. Buna gelene kadar yargının boğuştuğu ve artık yumak olmuş pek çok sorun var. Bunların üzerine eğilmenin zamanı gelmiş ve geçmiştir.
Her ülkenin sisteminin farklı olması ve raporun ilk kez hazırlanması nedeniyle çalışmanın sağlıklı verilere dayanmadığı raporda da kabul ediliyor. Rakamlar yine de ortalama fikir vermesi açısından önem taşıyor.
NOTLAR:
(*) Raporun özetine ve yazıda atıf yapılan tablolar için http://www.abgm.
adalet.gov.tr/europeyargiword.zip
(**) CEPEJ, 46 ülkeden nitelikli uzmanlardan oluşur. Tüzüğünün 1. maddesi komisyonun amaçlarını şöyle belirler: (a) herkesin kendi yargılama sistemi içerisinde yasal haklarını etkin bir biçimde uygulamaya zorlamak, böylece vatandaşların adalet sistemine güvenlerini artırmak suretiyle üye devletlerdeki yargı sistemlerinin işleyişi ve etkinliğini iyileştirmek, (b) Yargının etkinliği ve hakkaniyeti hususunda Avrupa Konseyi'nin uluslararası hukuki belgelerinin daha iyi uygulanmasını sağlamak. (Raporun 1.1 nolu kısmından)
(***) Radikal Gzt 8.5.2005

Cengiz Otacı: Hâkim